अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

अयोगोलके वह्नेरिव तस्मिन्नावेशलक्षणः सम्बन्धोऽस्तीति, तत्त्वेन व्यपदेशाच्च तथेत्यर्थः । अत्रैवं ज्ञेयम् । अयं तु जीवः, अत्राविष्टं भगवन्तमहमुपास इति जानाति चेत्, तदा न सा जीवगामिन्युपासना, किन्तु ब्रह्मगामिन्येव । तत्राखिलधर्मो- पसंहारे न किञ्चित् बाधकम् । यत्र ब्रह्मत्वेनैव ज्ञात्वोपास्ते, तत्रापि ‘तं भाष्यप्रकाशः । धूननपूर्वकखगतिव्यञ्जनरूपविशेषकार्यकरणात् तदादिकार्यचिकीर्षया यत्र जीवे स्वयं भगवानावि- शति, तदा भगवदावेशाद्भगवद्धर्मा अपि केचित्तस्मिन्नाविर्भवन्ति । यथा इन्द्रप्रतर्दनसंवादे इन्द्रे । अत्र जीव इत्युपलक्षणम् । तेन प्रतिमाया अपि सङ्ग्रहः । गोपालतापनीये मथुरासमीपस्थवनस्थिता द्वादशमूर्तीरुक्त्वा, ‘ता हि ये यजन्ति ते मृत्युं तरन्ति मुक्तिं लभन्त’ इति फलमुक्त्वा, अग्रे ‘मथुरामण्डले यस्तु जम्बूद्वीपे स्थितोपि वा । योऽर्चयेत् प्रतिमां मां च स मे प्रियतरो भुवि । तस्यामधिष्ठितः कृष्णरूपः पूज्यस्त्वया सदे’त्यादिभिः प्रतिमोपासनं लक्ष्यीकृत्य सर्वेषां स्वपूजन- स्योक्तत्वात् प्रतिमायामधिष्ठानोक्त्या ह्यावेशस्य चोक्तत्वात् । अतस्तादृशे जीवादावुपासकेनाखिल- ब्रह्मधर्मोपसंहारः कर्तव्यो न वेति शङ्कायाम्, ‘यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मन’ इति श्वेताश्वतरश्रुत्या गुरुभक्तेर्देवभक्तिवदतिदिष्टत्वात् , भक्तिपारम्यस्य चाखिलगुणोपसंहार एव सिद्धेर्गुरौ स कार्यः । अन्यत्र प्रतिमादौ तु न कार्यः, तादृशवाक्याभावादिति प्राप्ते, तत्समाधानं मार्गभेदव्यवस्थितविकल्पेन सूत्राभ्यामाहेत्यर्थः । तत्रेति । गुरौ प्रतिमादौ च । सूत्रं व्याकुर्वन्ति अन्यत्रापीत्यादि । प्रतिमासंग्र- हायाहुः तत्त्वेन व्यपदेशादिति । उक्तं च स्कान्दे पाण्डुरङ्गमाहात्म्ये ‘शिलाबुद्धिर्न कार्या च तत्र नारद कर्हिचित् । ज्ञानानन्दात्मको विष्णुर्यत्र तिष्ठत्यचिन्त्यकृ’दिति । उपासनामार्गे व्यवस्थितस्य विधिपक्षस्य बीजं स्फुटीकुर्वन्ति अत्रैवमित्यादि । एवमिति । वक्ष्यमाणप्रकारा- रश्मिः। त्वाक्रमणमावेशः । खगतिमिति । नूतनमार्गं प्रवर्तयतीत्यर्थः । तदादीति । आदिनोपनयनसाङ्गवेदा- ध्यापने । ‘उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्विजः । सरहसं तदङ्गं च तमाचार्यं प्रचक्षत’ इति वाक्यात् । रहस्यं वेदान्ताः । तानि शिक्षादीनि अङ्गानि यस्य वेदस्य स तयोक्तस्तम् । अधिष्ठानेति । अधिकस्थितिः । ‘यमादिभि’रिति श्रीभागवतवाक्यात् । तस्या उक्तेत्यर्थः । जीवादाविति । जीवगुरू- प्रतिमासु । अतिदिष्टत्वादिति । देव उपसंहृतविरुद्धधर्माश्रयस्तद्भक्तिवत् उपसंहृतविरुद्धधर्माश्रयगुरु- भक्तिर्भवतीत्यतिदेशस्तस्मात् । येनकेनापि गुणेन भक्तिदर्शनाद्भक्तिपारम्येत्युक्तम् । तदिति । उक्तायां शङ्कायां समाधानम् । ससमीति योगविभागात्समासः । मार्गभेदेति । मार्गोपासनाभक्तिरूपौ तयोर्भेदेन व्यवस्थितः उपासामार्ग उपसंहारः भक्तिमार्गेऽनुपसंहार इत्येवं विकल्पस्तेनेत्यर्थः । आहेति । उत्तरस्याहेत्यस्याकर्षः । तत्रेतीति । विधिपक्षमिति । कर्तव्य इत्यत्र विधौ तव्य इति तं पक्षम् । अन्यत्रापीत्यादीति । आवेशलक्षण इति । अभेदसंसर्गात् आवेशलक्षण इत्युक्तम्, संयोगविशेष इत्यर्थः । सम्बन्धोस्तीत्यत्रेतिशब्दो हेतौ । हेत्वन्तरमाहुस्तत्त्वेनेत्यादिनेत्याशयेनाहुः प्रतिमेति । नतु प्रतिमायाः एतदात्म्येन व्यपदेशः, नतु तत्त्वेन महावाक्य इत्यत आहुः उक्तं चेति । यत्रेति । सति प्रतिमादौ । तथा च ज्ञानानन्तानन्दसद्रूपत्वं प्रतिमादौ । ब्रह्मलक्षणमुक्तम् । प्रतिमाया असंग्रहायाहुरिति वाक्यार्थः । विधीति । उपसंहारः कर्तव्य इति पक्षस्य । एवमित्यस्य प्रकारवाचकात्तृतीयाद्विवचन- ३४ ब्र० सू० २० 1801