अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

३७६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १० सू० २४. एवं सति भगवदतिरिक्तस्य खतो निर्दोषत्वाभावाद्भगवान्नेव चेत्प्राणपोषको भ- वेत्, तदा सर्वं सम्पद्यते । स च सर्वात्मभावे सत्येव भवति । स च तथा तद्व- रणं विना न भवति । तच्चोक्तकार्यानुमेयमिति वरणलिङ्गं सर्वात्मभावः, तस्यैव भाष्यप्रकाशः। तु दातुं शक्नोति, एतस्य भगवत्परमकृपाप्राप्यत्वात् । तर्हि कथनर्मापि कुत इत्याकाङ्क्षायां सन- त्कुमारस्य कृपालुत्वमाह 'तं स्कन्द इत्याचक्षत' इति । योऽसौ वरदानेन शिवस्य पुत्रोऽपि जातस्तेन तथेत्यर्थः । द्विरुक्तिः समाप्यर्था । तदेतत् सर्वं हृदिकृत्य आहुः एवं सतीत्यादि । एवं श्रुतितात्पर्यमुक्त्वा सूत्रं व्याकर्तुमाहुः स चेत्यादि । स भगवाँश्च प्राणपोषकः सर्वात्मभावे सत्येव भवति । स सर्वात्मभावश्च तथा अत्यनुग्रहेण तस्य जीवस्य वरणं विना न भवति, तद् वरणं च भगवत्कृतप्राणपोषणाद्यनुमितसर्वात्मभावरूपकार्यानुमेयमिति वरणलिङ्गं सर्वात्मभावः रश्मिः । सोऽवान्तरफलमिति तट्टीकायाम् । परमेति । विरहसामयिकसर्वात्मभावदातृत्वं पारम्यं कृपायाम् । तथा च प्रदानवत्सूत्रभाष्यम्, 'सर्वात्मभावस्यानुभवैकवेद्यत्वेन पूर्वमज्ञानेनेति तत्त्वासम्भवेपि स्वत एव कृपया दान'मिति । वरदानेनेति । कचित् प्रसिद्धं पुत्रमवनम् । द्विरिति । 'वाक्यादेराम्रे- डित्तसासूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेष्वि'ति सूत्रेण सम्मतौ द्विवचनं वाक्यादेराम्रेडितस्य । 'स्कन्दिर् गति- शोषणयोः' । भ्वादिरनिद् । स्कन्दस्य शिवपुत्रत्वे । वरदातुः पितुर्वा शोषयोषकत्वम् । तद्योगरूढ्या । रूढ्यभावे तु नागयज्ञोपवीतिन्यपि स्कन्द इति प्रयोगापत्तिः पुराणमते, श्रौते तु मते वेदान्तत्वेन योगमात्रादरणात् स्कन्दति प्रकरणात् शोकम्, शोषकः 'तरति शोकमात्मवि'दिति श्रुतेः शोकस्य । इति न रूढ्यपेक्षा । इत्थं च द्विरुक्तिश्चरमवर्णध्वंसरूपसमाप्त्यर्था, श्रौतपौराणामतातिरिक्तमताप्रतिपा- दनात् । श्रुतितात्पर्यमिति । यद्याहुरुपनिषद्भास्यानकारा विश्वेश्वराः 'पूर्वप्रपाठके श्रेष्ठाधिकारिणं प्रत्येवं ब्रह्मात्मतत्वमुपदिष्टम्, अथोत्तरप्रपाठके मध्यमाधिकारिणः प्रति शाखाचन्द्रन्यायेन ब्रह्मणि बुद्धिस्थिरीकरणार्थं सोपानारोहणन्यायेन बोधनार्थं नामादिप्राणान्तसङ्कीर्तनद्वारा भूमाख्यं निरतिशयं तत्त्वं निरूप्यते' इति प्रपाठकाभासे । तद्भाष्ये पूर्वविकल्पसूत्रस्य निराक्रियते, तथापि 'अधीहि भगवो ब्रह्मे'त्यादिप्रपाठके नामादिप्राणान्तसङ्कीर्तनेन माहात्म्यज्ञानसाङ्गुण्यतया पूर्वप्रपाठकेनात्मभेदज्ञानस्य जातत्वेन सर्वात्मभावरूपमुख्यभक्तौ तात्पर्यम् । 'भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषिण, तदध्य- वस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन्यतो भवे'दिति शास्त्रार्थनिरूपके द्वितीयस्कन्धे वाक्यात् । न च यत्र 'नान्यत् पश्यती'त्यादेस्तु श्रुतेर्मुख्यभक्तावभिधावृत्तिरस्तु, किं तात्पर्येणेति चेत्, न । उक्तश्रुत्यभिधा- वृत्तिप्रतिपाद्यसर्वात्मभावेऽन्यासां श्रुतीनां तात्पर्यमुक्तैवेत्यर्थात् । अतीति । सर्वात्मभावोक्तिसन्दर्भे पुष्टिमक्तेरपि सत्त्वात् पुष्टिमक्तिकारणं सर्वात्मभावस्यापीत्याशयेनोक्तं सामान्यतो विशेषाकाङ्क्षायाम् । परमकृपयेति बोध्यम्, 'स्वत एव कृपया दान'मित्युक्तभाष्यात् । कचिद्भाष्ये तेन प्रकारेणेत्यर्थ इति तथापदार्योपि दृश्यते । विनेति । 'यमेवैष वृणुत' इति श्रुतेः । भंगेत्यादि । सर्वात्मभाववान् भगव- कृतप्राणपोषणात् । इत्येवमनुमितः भक्तः सर्वात्मभाववानिव्यनुमितिविषयीकृतः सर्वात्मभावस्तद्रूपं कार्यं तेनानुमेयं वरणवान् सर्वात्मभावादित्येवमनुमातुं योग्यमिति हेतोस्तथा । तस्यैत्यादिभाष्यं विवृ- ण्वन्ति स्म । 'प्रभूतार्थे त्वनव्यय' मिति विश्वादाहुः सर्वत इत्यादिभाष्यर्थम् । भूयस्तत्वादिति । पदेनानेन मूधातुघटितेन 'फलमत उपपत्ते'रिति सूत्रसंवाद्यर्थ एकादशसर्वस्वसर्वात्मभावमनुभवतां भूम- 1912