अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१७६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ४ पा० ४ अ० २ सू० ७

भाष्यप्रकाशः। इत्यौडुलोमेरभिप्रायः साङ्ख्यवैशेषिकादीनामिव। इदानीन्तना अपि केचिदेतदेवं दर्शनं प्रतिपन्ना इति। बादरायणसूत्रं त्वेवं व्याकुर्वन्ति। तथाहि। एवमपि चैतन्यमात्रत्वेपि पूर्वस्याप्यैश्वर्यरू- पस्याभावात्। कथम्। उपन्यासात् पूर्वोक्तेन जैमिनीयेन हेतुना उभयेषां वेदवाक्यानां प्रामा- ण्याविशेषात्। असाधारणत्वाच्चापहतपाप्मादिगुणानां व्यतिरिक्तान्यतिरिक्तभावत्वादविरोधं भगवान् बादरायणः परिनिश्चिकाय। न च गुणगुणिनोरेकत्वानेकत्वविरोधः। यथानिरेकः सप्त- जिह्वः प्रकाशवानूर्ध्वज्वलन उष्ण इति न नानात्वम्, यथा च उद्यद्दिनकर एकं किरणजालमव- निमण्डले प्रथयन्नानेको भवतीति। अत्र वैशेषिकाः प्राहुः ससम्बोधो मोक्षो नोपपद्यते सर्वज्ञत्वादियुक्तः। दुःखनिवृत्ति- मात्रं मोक्षः। आनन्दादिशब्दाश्च दुःखनिवृत्तिमात्रावलम्बनाः। यदि च सुखे रागेण प्रवर्तेत, ततो बन्ध एव स्यात्। गुणस्य बन्धहेतुत्वात्। शरीरेन्द्रियमनसां निवृत्तौ विज्ञानोत्पत्तिहेत्वभावात्। मुक्तो निःसङ्गः पाषाणकल्पोऽवतिष्ठते। साङ्ख्याः पुनश्चैतन्यस्वभाव आत्मा, तस्य द्रष्टुः स्वरूपे चैतन्यमात्रेऽवस्थानमसम्प्रज्ञात- योगनिष्पत्तौ मोक्ष इति मन्यन्ते। तत्राऽभिधीयते। यत्तावदुक्तं रागो बन्धहेतुरिति। तदयुक्तम्। शास्त्रादयं विभागो गम्यते। यथा स्वदारगमनं नाधर्माय, तथा विषयविषयो रागो बन्धहेतुः, निरतिशयानन्दब्रह्मविषयो मुक्तये। न चानन्दशब्दो दुःखाभाववचनः। शतगुणोत्तरोत्तरक्रमेण उत्कर्षापकर्षौ प्रतिपाद्य निरतिशयस्य ब्रह्मानन्दस्योपदेशात्। न चाभावस्य निरुपाख्यस्योत्कर्षापकर्षौ। लोकेपि दुःखतार- तम्यं सुखतारतम्यं च परस्परविलक्षणं प्रत्यक्षेणानुभूयते। तस्मान्मुक्तः कारणात्मानमाप्तस्तद्देव सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वात्मापि भवतीति जैमिनिबादरायणयोरभिप्रायः। ततो ये वेदबाह्या वैशे- षिकाः साङ्ख्यास्तत्पक्षावलम्बिनश्च, ते सर्वेऽपसिद्धान्तिनः, तर्कमात्रशरणत्वादिति। यदि च विज्ञानमात्रं ब्रह्म, तदानन्दपदमनर्थकम्। न हि चैतन्यमात्रमानन्दः। दुःखावस्यायामपि चैतन्या- नुवृत्तिदर्शनात्। न च दुःखनिवृत्तिमात्रमानन्दशब्दार्थ इति युक्तम्। तस्मात् स्वयं संविदितमेव सुखं सर्वदा मुक्तस्याभ्युपेयमिति।

रश्मिः। वैशेषिका नैयायिकविशेषाः। आदिना मायावादिनः तदनुसारिणः दर्शनं शास्त्रं ज्ञानं वा। आभावादितिपदच्छेदः। ऐश्वर्यरूपस्याभावादित्यत्र। हेतुनेति। ब्राह्मेणेत्यनेन सधर्मप्रतिपादकेन। व्यतिरिक्तेति। 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा'दिति सूत्रात्। परिनिश्चिकायेति। चिञ् चयने परिनिःपूर्वकः, लिट्। एकत्वेति। धर्माणां धर्म्यभेदपक्षे। सप्तजिह्व इति। 'सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वाः' इति श्रुतेः। रागेणेति। अपहतपाप्मत्वादिधर्मे रागेण। एवेति। लोके तथादर्शनादेवकारः। तस्येति। जीवात्मनः। असम्प्रज्ञातेति। असम्प्रज्ञातसमाधिनिष्पत्तौ। न संप्रज्ञातं स्वरूपं यत्र योगसूत्रमत्र। 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा। तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्। तदेवा- र्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधि'रिति सूत्रत्रयम्। निरतिशयेति। निरतिशयानन्दो ब्रह्म यदि भक्तिविषयः। प्रतिपाद्येति। तैत्तिरीये आनन्दमीमांसायां प्रतिपाद्यः उपदेशादिति। 'ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण आनन्द' इत्यत्र 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति श्रुत्येकवाक्यतयोपदेशात्। निरुपाख्यस्येति। द्वितीयाध्यायंतर्कपादे नास्तिकमतोक्तौ। लोकेपीति। परविलक्षणं चेत्यन्वयः। इति युक्तमिति। 'दुःखाभावं सुखं चैव पुरुषार्थद्वयं मत'मिति वाक्यविरोधात्। स्वयं संविदि-

2294