अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

३३२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० १८

'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इतिश्रुतिविरोधश्च । पुच्छत्वेन ब्रह्मवचनात् प्रदेश इति चेत्, तर्हि 'स एको ब्रह्मण आनन्दः' इत्यत्रापि षष्ठ्या भेदनिर्देशाद् ब्रह्मणः परमपुरुषार्थत्वं नाङ्गीकुर्यात् ।

भाष्यप्रकाशः ।

एकं किंचिद् वक्तव्यम् । तत्राद्ये ज्ञानफलत्वाभावादुक्तश्रुतिविरोध एव दूषणम् । यदि तद्- विरोघाय ज्ञानावान्तरफलत्वमङ्गीक्रियते, तदा मुख्यं फलमानन्दादतिरिक्तं किं भविष्यतीति वक्तव्यम् । ब्रह्मभावादीनां फलत्वाङ्गीकारे दूषणानामुक्तत्वात् संसारदशायां जडरूपताया ब्रह्म- विद्दशायां चिद्रूपतायाश्च सत्त्वात् । अत आनन्दमयस्य विकारत्वाङ्गीकारे फलबोधकश्रुति- विरोधः सर्वथा दुर्वार इत्यर्थः । दूषणान्तरमाहुः अस्येत्यादि । स एको ब्रह्मण आनन्द इत्यस्य व्याख्याने ब्रह्मानन्दस्य पर महत्त्वायैतस्यैवानन्दस्येति श्रुतिस्तैरुपन्यस्ता । आनन्दमयस्य विकारत्वे ब्रह्मानन्दैकदेशत्वाभावात् स्फुट एव तद्विरोध इत्यानन्दमयस्य विकारत्वाङ्गीकारः सर्वथा श्रुतिविरुद्ध इत्यधिकरणभङ्गो न युक्त इत्यर्थः । अधिकरणभङ्गसाशङ्कान्तरमुद्भावयन्ति पुच्छत्वेने- त्यादि । जिज्ञास्यत्वेन मुख्यतया शास्त्रारम्भे बोधितस्य ब्रह्मणोऽन्याधिकरणरचनया न्यूनता समायातीत्यतः प्रदेशादधिकरणभङ्ग इत्यर्थः । तद् दूषयन्ति तर्हीत्यादि । स्वप्रधानसाम्र- धानत्वापत्त्या यदि प्रदेशस्तदा ब्रह्मण आनन्द इत्यत्राभिन्नस्य षष्ठ्या भेदनिर्देशाद्भयाभावरूपस्य फलस्यानन्दकर्मकज्ञानेनैवोक्तत्वात् तस्य परमपुरुषार्थत्वमपि नाङ्गीकुर्यात् । पुच्छत्ववचनवद्

रश्मिः ।

वा ग्राह्य इतिभावः । भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्राद्य इति । तन्नोमयोः पक्षयोस्तद्तिरिक्तं जडं स्वर्गलोक- योग्यं शरीरं तत्सेवित आनन्दमयः स्वर्गसुखरूपः इतिपक्षे इत्यर्थः । उक्तश्रुतिविरोधः 'ब्रह्मविदामो- ति परम्' इतिश्रुतिविरोधः । तर्हि आत्मसुखं स्वर्गः आत्माश्रितो जडस्तर्हि तस्य ब्रह्मज्ञानफलत्वे जितं ब्रह्मवादिभिरित्यर्थः । ज्ञानस्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यदीत्यादि । तर्हीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथेत्यादिना । भाष्यर्थस्तु जडाश्रितत्व इति यथाधिभौतिकसर्गोऽन्तरिक्षजडाश्रित एवमानन्दमय आत्मसुखं जडाश्रितं प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थ इतिश्रुतेस्तत्त्वे कर्मफलं स्पष्टम् यच्च दुःखेन संभिन्नमिति वाक्येन स्वर्गान्तर्गतत्वात् । एवकारेण ज्ञानफलयोव्यवच्छेदः क्रियते । अवान्तरेति मुख्यमानन्दमयः फलम् । भाष्ये । तस्येति ब्रह्मज्ञानस्य । प्रकृते । जडचिद्रूपताया इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति संसार- दशेत्यादि । फलबोधकेति । नहि ब्रह्मज्ञानफलमानन्दविकारः संभवतीति विरोध इत्यर्थः । सर्वथेति विकारशब्दसूत्रविचारे ब्रह्मकर्मविचारे मोक्षस्य निर्विकारत्वविचारे च हिरण्यगर्भः कर्मणा मुक्तः इति । दूषणान्तरमित्यादि पूर्वं विद्यमानो जडो नानन्दमय इति जड आनन्दमयफलमित्याशङ्किनं प्रति ह्यानन्दविकारत्वापत्तिः पूर्वं विद्यमानस्य स्तुतस्येति दूषणान्तरमाहुरित्यर्थः । परमहत्त्वायैति अस्यैवानन्द- स्येत्यत्र सावधारणत्वदर्शनादितिभावः । अत्र 'अक्षरं ब्रह्म परमं वेदानां ज्ञानमुत्तमम्' इतिवाक्याद्ब्र- ह्मितानन्दस्य विकृतत्वापत्तिरुक्ता । ब्रह्मानन्देत्यादि अस्य निर्विकारत्वादितिभावः । शास्त्रारम्भ इति जिज्ञासाधिकरण इत्यर्थः । अभिन्नस्येति । ब्रह्माभिन्नस्यानन्दस्येत्यर्थः । भयाभावेत्यादि 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन' इत्युत्तरश्रुतेरित्यर्थः । आनन्त्येत्यादि ब्रह्मसंबन्ध्यानन्द-

332