अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण (transcription) है:

६२६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० ८ न्मत्वेनोच्यते । तेन सुखबाहुल्यम् । सुषुप्तिरूपमेव भूमेत्येवं प्राप्ते उच्यते । भूमा भगवानेव । कुतः । संप्रसादादध्युपदेशात् । संप्रसादः सुषुप्तिः । तस्यादपि आधिक्येनोपदेशात् । यद्यपि नान्यत् पश्यतीत्यादि समानं तथापि स एवाध- स्तादित्यादिना तु ततोऽप्यधिकधर्मा उच्यन्ते । न हि सुषुप्तेः सर्वत्वादयिधर्माः संभवन्ति । आत्मशब्दश्च मुख्यतया परिगृहीतो भवति । भावशब्दस्यापि सर्व- त्वाद् भगवति वृत्तिरदोषः । तस्माद् भूमा भगवानेव ॥ ८ ॥ भाष्यप्रकाशः । यदि च तस्य लामस्य प्रयाससाध्यत्वेन सुखबाहुल्यं नाङ्गीक्रियते तदा सुषुप्तिरस्तु । तत्रापि 'न कंचन कामं कामयते' इति 'तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तः' इत्यादिश्रावणात् । अतः उभयो- र्मध्ये यदुचितं तदङ्गीकार्यमिति तथेत्यर्थः । सिद्धान्तं व्याकुर्वते उच्यत इत्यादि । संप्रसादः सुषुप्तिरिति बृहदारण्यकेऽस्ति । 'स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा' इति । सम्यक् प्रसादोऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या संप्रसादः सुषुप्तिः । तत्र यद्वै तन्न पश्यतीत्यादिनाऽन्यदर्शनाभाव उच्यत इति, नान्यत् पश्यतीत्यादि सुषुप्त्या समानम् । तथापि, स एवाधस्तादित्यादिनोक्ता सर्वत्र व्याप्तिः सर्वत्वं च ततोऽधिकमुच्यते । तन्न संगत मवस्यात्मशब्दस्य मुख्यवृत्तता च विहन्यते । नच भावार्थप्रत्ययं प्रक्रम्य, 'बहोर्लोपो भू च बहोः' इति पाणिनीयसूत्रे व्युत्पादितो भूमशब्दो नानात्वं बाहुल्यं वा वक्ष्यति । तत्रापि प्रकृते, यदल्पं तन्मर्त्यमिति श्रावणात् संख्यां परित्यज्य बाहुल्यमेव वदिष्यति । स च धर्म एव, न तु ब्रह्मेति शङ्कनीयम् । भगवतः सर्वत्वन्नात्र श्रावणेन सर्वत्वाद् भावशब्दस्यापि भगवति वृत्तिरदोषः सर्वशब्दबीजभूतप्रणवार्थत्वेन तत्रैव सर्वेषां मुख्य- रश्मिः। फलोपपत्त्या । तस्येति भाष्यं विवरामासुः न चेति । सुषुप्ताविति भाष्यं विवरामासुः यदि चेति । तथेति । सुषुप्तिस्त्वेन सुषुप्तिप्रतिपादकः पूर्वपक्षः । भाष्ये । पूर्वविषयलामस्य पूर्वविषयसापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वान्नादाहुरन्तरङ्गेति अन्यानपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्यादित्यर्थः । समानमिति भाष्यं विवृतम् । सुषुप्त्या समानमिति । भाष्येति भाष्यं विवरामासुः । न च भावेति । प्रकृते । छान्दोग्ये नानात्वमिति भूमा नानात्वसमानार्थः । तद्धित्थम् । भूमेत्यत्र बहुशब्दाद्भावे इमनिच् 'बहोर्लोपो भू च बहोः' इति सूत्रेण नानात्वमित्यत्र नञो नाना पृथग्भावे वर्तमानात् 'विनञ्भ्यां नानाभौ न सह' इति सूत्रात् 'असहार्थे पृथग्भावे वर्तमानाभ्यां खार्थे प्रत्ययौ विना नाना' । एवं च बहुत्वं नानात्वपदस्वार्थो लक्ष्यतया पृथग्भावस्य नानात्वसापेक्षाबुद्धिजननद्वारा बहुत्वकारणत्वात् पृथक्त्वे सति अयमेकोऽयमे- को द्वावमेक इत्यपेक्षाबुद्धिः तदन्विमे बहव इति बहुत्वमुपपद्यत इति । बाहुल्यमिति आकाङ्क्षात्वं 'बहुलं प्राज्यनमसोः' इति विश्वः । भूमा बंहि वृद्धौ कर्तरि उ प्रत्ययः । 'उषिवंशोर्न लोपश्च' इत्यनेन सूत्रेण बंहते बहु बहून् अतीति 'आतोऽनुपसर्गे कः' बहुत्वं यह प्रापणे कर्तुर्युलच् उभयोर्मध्ये व्यम् भूमा बाहुल्यसमानार्थः ततो भावे इमनिच् 'बहोर्लोपो भू च बहोः' इति सूत्रेण प्रकृतिप्रत्यययोर्विकारः । सूत्राणां वृत्तिः 'बहोः परयोरिमेयसोर्लोपो बहोश्च भूरादेश' इति भूमशब्दस्य पृष्यादित्वात् 'पृथ्व्यादिभ्य इमनिज्वा' इति सूत्रेण भावे इमनिच् । सर्वेति अत्र छान्दोग्ये 'स एवेद सर्वम्' इति श्रुत्या स आत्मेति सर्वत्वस्य श्रावणेन । भावशब्दस्य भावप्रत्ययान्तभूमशब्दस्य । ननु बाकास्थले आनन्दस्वरूपेऽभिधा- वृत्तिर्या मुख्यपदसाचो नानन्दे भगवति वृत्तिरिति चेत्तत्राहुः सर्वेति सर्वेषां शब्दानां वीर्यं तादृशमि- 626