अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

३६६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १५ तस्माज्जीवानामेवाज्ञानदर्शनाद् ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वदर्शनाद् गतिशब्दौ ब्रह्मवि- षयावेव न जीवविषयौ । किंच, लिङ्गं च वर्तते । 'यथैवेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते' इति । न हि स्वाज्ञानं स्वस्य संभवति । हिताकरणप्रसक्तिश्च । नच ज्ञानेन सामर्थ्यमुद्बुद्धमिति वाच्यम् । विरोधित्वात् । न हि ज्ञाने जाते कर्तृत्वमस्तीति विप्लववादिनोऽङ्गीकुर्वन्ति । विरुद्धा च कल्पना । अहं ब्रह्मास्मीति । अत एव सर्वभावश्रुतेः । तज्ज्ञानं ध्यावादानिराकरणेन हेतुना वा तन्निराकरणरूपं वा इदमधिकरणमतस्तथा कथनं नायुक्तमि- त्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । अत्र दर्शनद्वयं क्रमेण गतिशब्दयोस्तत्त्वावसाधकं ज्ञेयम् । एवं दृष्टं व्याकृत्य लिङ्गं व्याकुर्वन्ति किंच लिङ्गमित्यादि । गतिशब्दयोर्ब्रह्मपरत्वे लिङ्गमपि वर्तते इत्यर्थः । पूर्वं गतेर्लिङ्गं व्युत्पादयन्ति यथेत्यादि । अत्र हि वाक्यशेषे, तद्य इहात्मान- मननुविद्य व्रजन्तीत्यात्माज्ञानं लोकक्षयहेतुत्वेनोच्यते । यद्यात्मा ब्रह्माभिन्नः स्यात् तदा अप- हतपाप्मादिगुणकत्वात् स्वस्य स्वाज्ञानं न संभवति अत इदमज्ञानं जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वं बोध- यद्गतेर्ब्रह्मविषयत्वे लिङ्गमित्यर्थः । किंच । यदि गन्तृणां मनोरथादिकल्पितत्वं स्यात् तदा अज्ञा- निवज्ज्ञानिनामपि तेषां मिथ्यात्वात् तेषु सर्वलोककामचाररूपहितस्याप्यकरणप्रसक्तिः । अत इदं हितकरणमपि गतेः सत्यजीवकर्तृकत्वं बोधयद्गतेर्जीवाभिन्नब्रह्मविषयत्वे लिङ्गमित्यर्थः । नन्विदं हितकरणं न गतेर्जीवाभिन्नब्रह्मविषयत्वे लिङ्गम् । ज्ञानेनाज्ञाननाशात् कल्पितरूपनिवृत्तौ साम- र्ध्योद्बोधेन ब्रह्माभेदेऽपि तस्मिन् हितस्योपयोगादित्यत आहुः नचेत्यादि । विरोधित्वादिति अनुविद्य व्रजन्तीति श्रुत्युक्तव्रजनविरोधित्वात् । तदेव व्युत्पादयन्ति न हीत्यादि । तथाचैवं कल्पनस्यासंगतत्वाद्धितकरणस्य जीवाभिन्नब्रह्मविषयकगतिलिङ्गत्वमक्षुण्णमित्यर्थः । एवं गतेर्लिङ्गं व्याख्याय शब्दस्य तथात्वे लिङ्गं व्युत्पादयन्ति विरुद्धेत्यादि । जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वकल्पनापि गुणमयी' 'यस्यां जाग्रति भूतानि' इत्यादीनि कतिचित्पदान्येवोक्तवान् । इदं भाविभूतोक्तिकथनं तद्वत् । तथात्वेनेति भाविमिथ्यावादानिराकरणं प्रकारः । षष्ठ्यालुक् । तस्य तु अन्वये स्तः साधकं ज्ञेयमित्यर्थः । अपीति भाष्यस्य लिङ्गं चेति चकारस्यार्थः । सौत्रचकारस्याग्रे व्याख्यानात् । लिङ्गं शब्दस्य सामर्थ्यम् । कः शब्दः किं तत्सामर्थ्यमित्याकाङ्क्षायामाहुः अग्रेति । अत्र यथैवेहेति श्रुतौ कर्म जितपदस्यात्माननुवेदनोत्तरकालिकमरणकर्तृकर्मजिते शक्तिः तस्या ग्राहकं वाक्यशेषम् । 'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानात् कोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' ॥ इति नैयायिकसिद्धान्तमुक्तावलीवाक्यादाहुः वाक्यशेष इति । तद्ये व्रजन्ति म्रियन्ते । अपहतेति आदिपदेन सत्यकामसत्यसंकल्पब्रह्मलोकत्वानि स्वस्य स्वाज्ञानाभावे हेतुत्वेनोक्तानि । अज्ञानमिति कर्मजितपदसामर्थ्यान्तर्गतमिति बोध्यम् । नन्वज्ञानं लिङ्गमित्यभेदानुपपत्तिरिति चेन्न । लिङ्गपदेनाज्ञानमात्रस्य ग्रहणात् । ब्रह्मवीति ब्रह्मणाश्रयताख्यसंबन्धेन विशेषेण सिनोति संबध्नातीति विषया तस्यै । हितेत्यादिभाष्यं विवरामासुः किं चेति । अकरणेति ज्ञानिसेवावत् । ब्रह्मविषयेति पूर्ववत् । सामर्थ्येति शरीरज्ञानेन शरीरभोगेषु सामर्थ्यस्य युक्तत्वस्य कर्मणोद्बोधोऽङ्गीकृतस्तेन । अक्षुण्णमिति क्षुभ क्षुम्भायां नौ नत्वम् । तथात्व इति । ब्रह्मविषयत्वे प्रकारे तु । लिङ्गमिति 666