अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

६९० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ६ सू० २२ यत्रेत्यधिकरणसप्तमी । यत्र लोकान्तरस्थितानामप्यभानं, तत्राग्नेः का वार्तेति वचनात् सत्यलोकस्थितः कश्चित् तेजोविशेष एव वाक्यार्थ इत्येवं प्राप्ते । उच्यते । अनुकृतेस्तस्य । भगवदनुकारार्थमेवैतद्वचनम् । स्वतो भाननि- षेधः पूर्वार्धे । सर्वोऽपि पदार्थस्तमेवानुकरोति, सूर्यं रश्मय इव, छाया पुरुषमिव । तस्माद् वाक्ये भगवदनुकारित्ववचनान्न नानार्थकल्पनम् । किंच तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति सूर्यादीनां स्वतः प्रकाशो नास्त्येव। घटवत् । भगवत्प्रका- भाष्यप्रकाशः । श्रुतिबाधनम् । तेन संदेह इत्यर्थः । अत्र पूर्वपक्षी श्रुतिं व्याकुर्वन् समाधत्ते तत्रेत्यादि । अस्याः श्रुतेर्न सूर्यादीनामभाने तात्पर्यं, किं तु, 'गजा यत्र न गण्यन्ते मशकानां तु का कथा' इति- वद् यत्र लोकेत्याद्युक्तरीत्या वचनादभ्यभान एव तात्पर्यमतो न पूर्वार्धे दोषः । उत्तरार्धे तु, तमेव भान्तमिति कथनादभ्यप्रकाशशालिनि सत्यलोके स्थितः कश्चित् तेजोविशेष एवोच्यते सूर्यादितेजोभिभावकः । इदानीमपि । 'खद्योतो द्योतते तावद् यावन्नोदयते शशी । उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः' ।। इति तेजोविशेषस्यैव सजातीयाभिभावकत्वस्य प्रसिद्धत्वात् । नच कर्मत्वांशे श्रुतिबाधः । अनोः कर्मप्रवचनीयत्वेन तद्योगे जाताया द्वितीयाया उपपदविभक्तित्वेनार्थाभावादतः स एवाबाधितो वाक्यार्थ इत्येवं प्राप्ते इत्यर्थः । समाधिं व्याकुर्वते भगवदित्यादि । सत्यलोके अभ्यमाने वाक्यपूर्वार्धतात्पर्यं यदुक्तं तन्न । उत्तरार्धे सर्वस्य तदनुकारित्वकथनात् सर्वस्य तद्भासा भानकथनाच्च । तथा सति सर्वस्य भगवदनुकारार्थमेवैतद्वचनम् । एतस्यैव विवरणं, स्वतो भाननिषेधः पूर्वार्ध इत्यादि । तर्हि पूर्वपरोक्ततेजोविशेषानुकारार्थमेव वाक्यप्रवृत्तिर- स्त्विति चेत्तत्राहुः तस्मादित्यादि । उपनिषद्वद्वयेऽपि वाक्यस्य प्रकरणसंदष्टत्वात् प्रकरणिभूत- भगवदनुकारित्ववचनमनुसंधाय अन्यार्थभूततेजोविशेषकल्पनं न युक्तमित्यर्थः । सिद्धमाहुः रश्मिः । खद्योतः पक्षिविशेषो गुदप्रत्यक्षतेजाः सूर्यादितेजोभिभवे तमेव भान्तमनुभाति सर्वं इत्यत्र सर्वं कर्तृ तं भान्तं भातीति वचनव्यक्तेः कर्मत्वांशे श्रुतिबाधनम् । अर्थाभावादिति कर्मरूपार्थाभावात् । एवमिति सूर्यादेस्तत्र न भानमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते । तदन्विति तस्य ब्रह्मणोऽनुकृतिरनुकारोऽनुकरणमिति यावत् । सोऽस्यास्तीत्यनुकारि सर्वम् । अनुकारि सर्वं इति वा सर्वोपि पदार्थ इति भाष्यात् । इत्यावीति । भाष्ये । सर्वोपीति । तेन ताण्डवनृत्यादिकमपि तदीयनृत्यादिकमनुकरोतीत्युक्तम् । दशमे पञ्चदशे 'उपगीयमानचरितः स्रग्वी संकर्षणान्वितः । क्वचित् कलहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित्' ॥ इति तु रसान्तःपातिनः पदार्थास्तदालकाः लौकिकीभाषा वा । वाक्येति 'न तत्र सूर्यो भाति' इति पूर्वार्धे सूर्यादिमाननिषेधः । 'तमेव भान्तमनुभाति' इत्युत्तरार्धे भानमित्येवं विरोधे तस्य भासेत्युत्तरार्धनिर्र्णायकत्वाद्वाक्यशेषमित्युच्यते । भानं नास्ति ब्रह्मभासा तु भानमिति । यत्तु विषयवाक्ये सर्वस्य कर्तृत्वेन क्रियायां स्वातन्त्र्यात् ब्रह्मणस्तु न तत्रेत्यधिकरणत्वात् 690