अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भयरूपत्वम् । इन्द्रपक्षे बलाधिष्ठातृत्वात् प्राणत्वम् । तस्मात् प्राण इन्द्रो वा वाक्यार्थ इत्येवं प्राप्ते । उच्यते । कम्पनात् । कम्पनमत्र प्रथमवाक्यार्थः । स च भयहेतुकः । अविशेषेण सर्वजगत्कम्पनं भगवद्धेतुकमेव भवति । नैवैकान्ततो वज्र इन्द्रस्यैवायुधं भवति । असिद्धयत्वात् । तस्य तांतस्य हृदयमाच्छिन्दत् साऽशानिरभवदिति श्रुतेः । तस्मान्मारकरूपमेवेदं भगवतः । भाष्यप्रकाशः । तस्मादिति प्रकरणापेक्षया श्रुतिलिङ्गयोः प्रबलत्वात् । तथाच ब्रह्मवाक्यत्वाभावे पूर्वपक्षे तात्पर्यम् । सिद्धान्तं व्याचक्षते उच्यत इत्यादि । अत्र हि, यदिदं किंचेति पादत्रयमेकं वाक्यम् । य एतदिति तुरीयपादो भिन्नं वाक्यम् । तत्र, यदिदं किंच परिदृश्यमानमपरिदृ- श्यमानं च सर्वं जगत् प्राणे विद्यमाने निःसृतं बहिरागतं संदेजति कम्पते । तत्र हेतुः । महतां भयं यस्मात् तादृशं वज्रमायुधमुद्यतं जगन्नियमनायोल्लासितमिति पदसंबन्धात् कम्पनमत्र प्रथमवाक्यार्थः । स च भयहेतुकः । तेन स्वतः कम्पनं वार्यते । तथा, यदिदं किंचेत्यनेन सर्वपदे संकोचो वार्यते । अतोऽविशेषेणासंकोचेनेदृशं सर्वं जगत्कम्पनं भगवद्धेतुकमेव भवति । न प्राणे । तस्य स्ववियोगेन भयजनकत्वेवेदृशकम्पनाहेतुत्वात् । ननु तर्हि श्रुतेः साधारणत्वा- न्माऽस्तु प्राणः, किन्त्विन्द्र एवास्तु । वाक्यापेक्षया लिङ्गस्य प्राबल्यादित्यत आहुः नैवेत्यादि । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । यस्मादिन्द्राणौ नात्र शक्यवचनौ तस्मात् तथेत्यर्थः । ननु तथापि प्राणशब्दवाच्यत्वस्य, 'अत एव प्राणः' इत्यधिकरण एवावधारितत्वादस्याधिकरणस्य किं रश्मिः । मिन्द्रो देवतेत्युक्तेः । प्रकृते । प्रकरणेति । पूर्वतन्त्रीयं प्रकरणादि स्पष्टम् । वाक्यमिति एकतिङ् वाक्यम् । अग्रे तु सुप्तिङ्चयो वाक्यम् कोशोक्तम् । कोशशब्दस्तालव्यन्तोपि म्यादेराकृति- गणत्वात् कोषस्तु बहुषु स्थलेषु । प्रथमेति । ननु कथं कम्पनं वाक्यार्थ इति चेन्न मिश्रभते फलमात्रं धात्वर्थ इति धात्वर्थविशेष्यकबोधे कम्पनस्य विशेष्यत्वम् । ब्रह्मकृतं जगच्चेष्टाव्यापारजन्यं कम्पनमिति । न च मण्डनमिश्रमते प्रथमान्तविशेष्यको बोध इति कुतः कम्पनविशेष्यको बोध इति शङ्क्यं देवदत्तेन लीयते इत्यादिस्यले तदभावादिति वैयाकरणोक्तदूषणग्रासात् । न च व्यापारविशेष्यकबोधोस्त्विति शङ्क्यम् । धात्वर्थत्वाभावात् भावप्रधानमाख्यातमिति यास्कोक्तेः । व्यापारमात्रमाख्यातार्थ इत्यादि स्पष्टमाख्यातवादे गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्यय इति । विशेष्ये तात्पर्यं वाक्यार्थपदप्रयोगः । न च सुप्तिङ्चयस्यान्वयो वाक्यार्थः । कृत्रिमत्वेनान्वयस्याप्रसिद्ध- श्रुतिसिद्धत्वात् अस्माभिरेव भगवदिच्छया प्रोच्यते । नाचार्यैरिति । श्रुतेरिति विषयवाक्यस्थताया ब्रह्मप्राणसाधारणत्वात् । लिङ्गस्येति । ननु न महद्भयं वज्रमुद्यतमितीन्द्रलिङ्गम् । किं तु श्रुतिरेव निरपेक्षत्वादिति चेन्न । ईश्वरवाचकस्यासेन्द्रे शक्तिसंकोचलक्षणा रूढिरिति । किं च निरपेक्षत्वे नाग्निहोत्रादिकल्पकाभ्यतिरेकेनाङ्गत्वबोधकत्वम् । यथा दध्ना जुहोतीत्यत्र दध्नेति तृतीयाश्रुत्या दध्नो होमाङ्गत्वबोधात् । तथात्र नास्ति । महद्भयं वज्रमुद्यतमित्यत्र शब्दगतं सामर्थ्यं उद्यन्तमिति शब्दादस्य मानस्य वज्रोद्यमनसामर्थ्यमालोच्यानेन भागेनोद्यमनं प्रतिपद्यममिति श्रुतिः कल्पयितव्ये- त्याजस्य बोधितत्वात् । उद्यमनस्य कम्पनाङ्गत्वं हेतुरिति यावत् । न च 'बर्हिर्देवसदनं दामि' इत्यत्रै- 758