आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र.१.)कं.१. बहिर्गामादासनं वाग्यतश्चे'त्यादिः । निवृत्तिप्रयोजनावितरौ । (१)'प्राङ् मुखोऽन्नानि भुञ्जीते'ति नियमविधिः । क्षुदुपघातार्था भोजने प्र वृत्तिः । शक्यं च (२)यत्किञ्चिद्दिङ्मुखेनापि भुञ्जानेन क्षुदुपहन्तुम् । तत्र नियमः क्रियते-प्राङ्मुख एव भुञ्जीत, न दक्षिणादिमुख इति । (३)परिसङ्ख्या तु नियमस्यैव कियानपि भेदः । एवं द्रव्यार्जने रागा- त्प्रवृत्तं प्रति नियम क्रियते-'याजनाध्यापनप्रतिग्रहैरेव ब्राह्मणो द्रव्य मार्जयेत्, न कृषिवणिज्यादिने'ति । (४)'ब्राह्मणस्य गौरिति पदोपस्प र्शन वर्जये'दित्यादिः प्रतिषेधः । समयङ्कला आचारास्समयाचारा तेषु भवाः सामयाचारिकाः । एवम्भूतान् धर्मानिति । (५)कर्मजन्योऽभ्युद- यनिःश्रेयसहेतुरपूर्वाख्य आत्मगुणो धर्मः । तद्धेतुभूतकर्मव्याख्यानमेव तद्व्याख्यानम् । तत्र विधिषु तावद्विषयानुष्ठानाद्धर्म इति नास्ति वि- प्रतिपत्तिः । नियमेष्वपि (६)नियमानुष्ठानाद्धर्म, प्रतिषेधेष्वपि(७)न अर्थानुष्ठानाद्धर्म इति केचित् । अत एव धर्मानित्याविशेषेणाह । अन्ये तु-विधिष्वेव धर्मः, इतरयोस्तु विपरीतानुष्ठानादधर्मः केव- लम्, न तु विषयाननुष्ठानात् कश्चिद्धर्मः । न ह्यप्रतिगृह्णन्नपिवन्वा सुरां धार्मिक इति लोके प्रसिद्धः । सूत्रे तु धर्मग्रहणमधर्मस्याप्युपलक्षण- मिति स्थितिः-इति ॥ १ ॥ किं भोः समयोऽपि प्रमाणम्, ? (८)यदि स्यादिदमपि प्रमाणं भ- वितुमर्हति-'चैत्यं वन्देत स्वर्गकामः । प्रगे भुञ्जीत । केशानुलुञ्च्छेत् । १. आप० ध० १. ३१. १. २. यत्किञ्चनदिङ्मुखेन इति क० पु० । ३. प्रतिषेध परिसङ्ख्येत्यनर्थान्तरम् । परिसङ्ख्या वर्जनबुद्धिः । तद्विषयको विधि परिसङ्ख्याविधि । स परिसङ्ख्यापदेनाऽप्यभिधीयते इति मीमांसकाना मतम् । अत एव विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसंख्येति गीयते ॥ इत्येव वार्तिककारैरुक्तम् । ग्रन्थकारस्त्वद्य परिसङ्ख्या नियमविधावेवान्तर्भावयति ॥ ४ आप० ध० १ ३१. ६. ५. इदं च तार्किकादिमतमनुसृत्य प्रभाकरमतञ्च । भाट्टमते तत्तत्कर्मणामेव यागदान- होमादिरूपाणा चोदनालक्षणाना धर्मत्वाङ्गीकारात् । उक्तं हि भट्टपादै - श्रेयो हि पुरुषप्रीतिस्सा द्रव्यगुणकर्मभिः । चोदनालक्षणैस्साध्या तस्मात्तेष्वेव धर्मता ॥ इति । श्लो. वा. १० १९१ ६. पक्षेऽप्राप्तांशस्य पूरणकरणादित्यर्थः । ७. तत्तन्निषेध्यक्रियाप्रागभावपरिपालनादिति यावत् । ८ यदि प्रमाणमिदमपि प्रमाण इति क० पु० ।