भारतकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 93, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 93

अल्पक्षेत्रे मण्डले राश्यादयोऽल्पक्षेत्राः । महति मण्डले राश्यादयो महा- न्तः । स्वकक्ष्यासु विभागंतुल्याः । स्वकक्ष्यायाः द्वादशांशतुल्यो राशिः । राशि- क्षेत्रत्रिंशांशतुल्यक्षेत्रो भागः । तथा कलादयः । एवं स्वकक्ष्यासु प्रकल्पितविभा- गतुल्या राश्यादयः । नक्षत्रमण्डलादधोगतानां ग्रहकक्ष्याणां क्रममाह । भा०:-अल्प क्षेत्र में मण्डल में राशि आदि अल्पक्षेत्र होते हैं । बड़े म- ण्डल में राशि आदि बड़ी होती है । अपनी कक्षा में विभाग तुल्य २ होते हैं। अपनी २ कक्षा के १२ वां अंश एक राशि के तुल्य होता है। राशि क्षेत्र ३० अंश के तुल्य है । एवं अपनी २ कक्षा में प्रकल्पित विभाग तुल्य राशि आदि हैं ॥१४॥ भानामधश्शनैश्चरसुरगुरुभौमार्कशुक्रबुधचन्द्राः । तेषामधश्च भूमिर्मेधीभूता खमध्यस्था ॥ १५ ॥ नक्षत्रकक्ष्यावस्थितानां भानामधः क्रमेण शनैश्चरादयस्स्वकक्ष्यायां चरन्ति । तेषां ग्रहाणामधस्स्थिता भूमिः खमध्यस्था । आकाशमध्ये तिष्ठति । तेषां ग्र- हाणां मेधीभूता भूमिः । मेधी नाम खलमध्ये स्थितो धान्यमर्दकानां बलीव- र्दकादीनां बन्धनार्थं स्थापितस्स्थूलशंकुः। यथा बलीवर्द महिषादयस्तं शंकुम् मध्यं कृत्वा तस्य परितो भ्रमन्ति । तथा भानि ग्रहाश्च खमध्ये स्थितां भूमिं मध्यं कृत्वा तस्याः परितो भ्रमन्ति । इत्यर्थः । अत्र निरक्षदेशमङ्गीकृत्योर्ध्वा- धोविभागः कृतः । ग्रहाणां मेधीभूताया भूमेः परितो भ्रमणतस्तु मेरुमध्यम- ङ्गीकृत्य । उक्तेन कक्ष्याक्रमेणैव कालहोराधिपत्यं दिनाधिपत्यञ्च प्रदर्शयति । भा०:-नक्षत्रकक्षा अवस्थित नक्षत्रों के नीचे क्रम से शनिचर, वृहस्पति, मङ्गल, शुक्र, बुध, चन्द्रमा, अपनी २ कक्षा में चलते हैं, इन ग्रहों के नीचे भूमि आकाश में है। इन ग्रहों के मेधीभूत भूमि है। जिस प्रकार कृषक (किशान लोग) लोग धान्य आदि को दैम्रन करने के लिये एक काष्ठ वा वांश का बड़ा लग्गा पृथिवी में गाड़ कर उस में दश वीस वा जितनी इच्छा हो बैलों को बांध देते हैं और बैल सब उसी मेधी वा मेहा को मध्यस्थ करके घूमते हैं, उसी प्रकार इस पृथिवी को मेधी मान कर उस के चारो ओर नक्षत्रादि और सब ग्रह भ्रमण करते हैं ॥ १५ ॥ सप्तैते होरेशाश्शनैश्चराद्या यथाक्रमं शीघ्राः । शीघ्रक्रमाच्चतुर्था भवन्ति सूर्योदयाद्दिनपाः ॥ १६ ॥ उक्ताश्शनैश्चरादयो यथाक्रमं शीघ्राः शीघ्रगतयो भवन्ति । कक्ष्याक्रमेणै- ८