भारतकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 96, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 96

६० गीतिकापादः ॥ च्नीचवृत्तव्यासार्द्धान्तरे केन्द्रं कृत्वा त्रिज्यांतुल्यव्यासार्धेन वृत्तमालिखेत् । तत्प्र- तिमण्डलं भवति । प्रतिमण्डले व्योम्नि दृश्यमानस्साक्षाद्ग्रहश्चरति । कल्पितो मध्यमग्रहकक्ष्यामण्डले चरति । कक्ष्यामण्डले यत्र मध्यमग्रहोऽवतिष्ठते तत्र केन्द्रं कृत्वा स्ववृत्तव्यासार्धेन स्वोच्चनीचवृत्तमालिखेत् । तस्य परिधौ ग्रहा मध्य- मचारे भ्रमन्ति । मध्यमास्तस्मिन्वृत्ते मध्यमगत्या भ्रमन्ति चरन्ति । उच्चानि तस्मिन्स्वगत्या चरन्ति । इत्यर्थः । तस्मिन्वृत्त उच्चमध्यमयोरन्तरालभवा भुज- ज्यातत्प्रमाणा तत्प्रमाणा व्यासार्धमण्डले मध्यस्फुटयोरन्तरालभुजज्या भवति । क्षेत्रमानेनात्र तुल्यता नतु लिप्तादिसंख्यया । उच्चनीचवृत्ते मध्यमोच्चानां चारं प्रकल्प्य मध्यमोच्चयोरन्तरालभवभुजाज्यातुल्यं मध्यमस्फुटयोरन्तरालमिति प्र- कल्प्यम् । इत्यर्थः । गीतिकोक्तवृत्तानां (दशगीतिकायाम् ८ ।) कार्थापवर्त्ति- तत्वात्परिलेखनकर्मणि त्रिज्या कार्थापवर्तिता ग्राह्या स्यात्। तत्र भ्रमणप्रकारमाह। भा०:—गीतिकाओं में जो मन्दवृत्त कहा है वह मन्दकर्म में उच्च, नीच, वृत्त है । वहां का कहां शीघ्रवृत्त शीघ्रकर्म में उच्च, नीच, वृत्त में हो। उसके खोच्च नीच वृत्त का व्यासार्द्ध प्रतिमण्डल और भूमण्डल के बीच का भी होता है। गीतिकोक्त वृत्त सब ज्याकर्ण क्षेत्र साधित है। अतएव भूमध्य के केन्द्र करके त्रिज्याव्यासार्द्ध द्वारा कक्षामण्डल लिखकर उसके बीच से खोच्च नीच वृत्त व्यासार्द्धान्तर पर केन्द्र करके त्रिज्या तुल्य व्यासार्द्ध द्वारा वृत्त लिखे। वह प्रति मण्डल होगा। प्रतिमण्डल में आकाश में दृश्यमान साक्षात् ग्रह च- लता है। कल्पित मध्य ग्रह कक्षा मण्डल में चलता है। कक्षामण्डल में जहां मध्यमग्रह रहता है, वहां केन्द्र मानकर स्ववृत्त व्यासार्द्ध द्वारा खोच्च नीच वृत्त लिखे। उस के परिधि में मध्यमगति से ग्रह सब चलते दीखेंगे। और उच्च सब उसमें अपनी गति से चलते दीखपड़ेंगे ॥ १९ ॥ यश्शीघ्रगतिस्स्वोच्चात् प्रतिलोमगतिस्स्ववृत्तकक्ष्यायाम् अनुलोमगतिर्वृत्ते मन्दगतिर्यो ग्रहो भ्रमति ॥ २० ॥ यो ग्रहस्स्वोच्चाच्छीघ्रगतिर्भवति स्वस्वनीचोच्चवृत्ताख्यकक्ष्यायां प्रतिलोमग- तिर्भ्रमति । तत्र जाता गतिः प्रतिलोमेति कल्प्या । मध्यमादधोगतस्य स्फुट- स्य मध्यमस्य चान्तरं तत्र जाता गतिर्भुजेत्यर्थः । यो ग्रहस्स्वोच्चान्मन्दगतिर्भ- वति स स्ववृत्तेऽनुलोमं गच्छति । तस्मिन्वृत्ते जाता गतिर्भुजानुलोमेति कल्प्या। तत्र मध्यादुपरि स्फुटो भवतीत्यर्थः । अत्रोच्चादूर्ध्वगतर्राशषट्कस्थो ग्रहश्शी-