आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

१२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

अथ कीलक्षणे पवित्रे कथञ्चोत्पवनं, तदर्थमुत्तरं सूत्रम् —

अप्रच्छिन्नाग्रावनन्तर्गर्भौ प्रादेशमात्रौ कुशौ ना- नान्तयोर्गृहीत्वाऽङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामुत्तानाभ्यां पाणि- भ्यां सवितुष्ट्वा प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति प्रागुत्पुनाति सकृन्मन्त्रेण द्विस्तू- ष्णीम् ॥ ३ ॥

प्रशब्दः प्रकर्षवाची। तेन सूक्ष्मच्छिन्नाग्रयोरप्रतिषेधः। ययोरन्तर्गर्भो नास्ति तावनन्तर्गर्भौ । प्रादेशमात्रौ प्रादेशमात्रपरिमितौ एवम्भूतौ कुशौ पवित्रसंज्ञौ । संज्ञाप्रयोजनं “पवित्रे अन्तर्धाय दक्षिणोत्तरौ पाणी सन्धाय पवित्रवन्तावि”त्यादौ । तौ कुशौ अन्तयोः अग्रमूलयोः नाना असंसृष्टे यथा भवतः तथा गृहीत्वा अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामङ्गुलीभ्यां ग्रहणम् । कनिष्ठिकायाः समीपे याऽङ्गुलिः सोपकनिष्ठिका । उत्तानाभ्यां पाणिभ्यामिति नियमः । सवितुष्ट्वेत्यनेन मन्त्रेण प्राक् प्रागपवर्गमुत्पुनाति । “तस्य नित्याः प्राञ्चश्चेष्टा” इत्येव सिद्धे प्राग्वचनं शास्त्रान्तरदृष्टैपुनराहारैनिवृत्त्यर्थम् । एतदेव ज्ञापकं शास्त्रान्तरदृष्टा विधयोऽसति विरोधेऽत्राप्याश्रयितव्या इति। तद्यथा—“पवित्रयोरेव तावच्छिनत्ति न नखेन अङ्गिरनुमृज्ये”ति। तथा पृथक्त्वेनापि समौ दर्भौ भवतः— “समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भौ प्रादेशमात्रावि”ति। तत्र प्रादेशमात्रा-

---

१. 'शप' ख. घ. पाठः.
२. 'ष्टस्य पु', ३. 'रस्य नि' घ. पाठः.
४. 'त्राश्र', ५. 'धुत्वेना' ख. ग. पाठः.