आयुर्वेद दर्शन

११८

आयुर्वेद-दर्शन

शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवांताः । कर्म पंचविध मुक्तम् । तत्र द्रव्याणिः—गुरुखरकठिनमंदस्थिरविषदोषाद्रथूलगंधगुण- बहुलानि पार्थिवानि; तान्युपचय संघात गौरव स्नेयै कराणि । द्रव स्निग्धशीतमंदमृदुपिच्छलसरसगुणबहुला- न्याण्यानि; तान्युत्केलदस्नेहबंधनविष्यंदमार्दवप्रल्हादकराणि । उष्णतीक्ष्णलघुसूक्ष्मरूक्षविषद्रूपगुणबहुलान्याग्नेयानि; तानि द्राहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि । लघुशीतरूक्षविषदसूक्ष्मस्पर्श गुणबहुलानि वायव्यानि; तानि रौक्ष्यलानिविचारवैषद्यलाघव कराणि । मृदुलघुसूक्ष्मरूक्षगुणशब्दगुण बहुलान्याकाशात्मकानि; तानि मार्दवसौपीर्यलाघव कराणि ।” (च.शा.अ.२६) औरः—

“तत्र यद् विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद् गुरुखर- कठिनसंगं नखास्थितं तवेष्टमांसचर्मचैः; केशश्चमश्रुकंडरादि तत् पार्थिवं गंधो घ्राणं च । यद् द्रवसरमंदस्निग्धमृदुपिच्छल- सरसुरविषसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तत् आप्यं रसो रसनं च । यत् पित्तमूत्रमा यो याच भाः क्षीरैरे तत्सर्वं आग्नेयं रूपं दर्शनं च । यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुंचनप्रसरणगमनप्रेरणधारणादि (भारद्वाज मते बुद्धिमन्तश्च) तद् वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च । यत् विविक्तमुच्यते महातिचाणूनि स्रोतांसि तदांतरिक्षं च ।” (च. शा. अ. ७)

उक्त दोनों विधानों में आकाशादिकों को मूलभूत मानकर समस्त अचेतन व सचेतन द्रव्यों को उनमें विभाजित