बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 100, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४८ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ शौचविधिः |
|---|
करके पवित्र स्थान पर बैठकर करे। दाहिनी बाहु को दोनों घुटनों के बीच रखते हुए पैरों को धोवे और फिर मणिबन्धन तक दोनों हाथों को धोवे ॥ ९ ॥
**टि०—**गोविन्द स्वामी के अनुसार सूत्र में प्रयुक्त 'च' शब्द से मूत्रादि से अपवित्र बने शरीर के अन्य अंगों के प्रक्षालन का नियम भी इस सूत्र द्वारा निर्दिष्ट है।
शौचमिहाऽऽचमनमभिप्रेतम् । शुचावित्येव सिद्धे देशग्रहणं पादुकादावारूढेनाऽऽचमनं न कर्तव्यमिति बोधयितुम । अनेकपुरुषोन्नाय्योदे । आसीनग्रहणं शयनादिनिवृत्त्यर्थम् । प्रक्षाल्य पाणी पादौ चेति चशब्दान्मूत्राद्युपहतं गात्रान्तरमपि प्रक्षालयेति गम्यते ॥ ९ ॥
पादप्रक्षालनोच्छेषणेन नाऽऽचामेद्यद्याचामेद् भूमौ स्रावयित्वाऽऽचामेत् ॥ १० ॥
**अनु०—**पैर धोने के बाद बचे हुए जल से आचमन न करे। यदि आचमन करना ही हो तो उसमें से कुछ जल भूमि पर गिराकर तब अवशिष्ट जल से आचमन करे ॥ १० ॥
यत्पात्रस्थोदकेन पादप्रक्षालनं कृतं तदवशिष्टं पादप्रक्षालनोच्छेषणं तेनाऽऽचमनं न कार्यम् । अन्यस्याऽसम्भवे तेनाऽपि यद्याचामेद्भूभौ स्रावयित्वाऽऽचामेत् । तस्माद्भूभौ किञ्चिदुदकं विस्राव्याऽऽचमनं कार्यम् ॥ १० ॥
आचमन एव पाण्यवयवविशेषविधित्सयाऽऽह—
ब्राह्मेण तीर्थेनाऽऽचामेत् ॥ ११ ॥
**अनु०—**ब्राह्म तीर्थ से आचमन करे ॥ ११ ॥
किं तद्ब्राह्मं तीर्थम् ?
अङ्गुष्ठमूलं ब्राह्मं तीर्थम् ॥ १२ ॥
**अनु०—**अंगूठे के मूल भाग को ब्राह्म तीर्थ कहते हैं ॥ १२ ॥
तस्याऽङ्गुष्ठमूलस्योत्तरतो मेखला ॥ २१ ॥ १
एतत्प्रसङ्गात्पितृतर्पणाद्यर्थमन्यान्यपि तीर्थान्याह—
अङ्गुष्ठाग्रं पित्र्यमङ्गुल्यग्रं दैवमङ्गुलिमूलमार्षम् ॥ १३ ॥
**अनु०—**अंगूठे के अग्र भाग को पित्र्य तीर्थ, अङ्गुलियों के अग्रभाग को देवतीर्थ तथा अङ्गुलियों के मूल भाग को आर्ष तीर्थ कहते हैं ॥ १३ ॥
१. इतः सूत्रान्तरं पुस्तकान्तरेषु ।