बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 103, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंअष्टमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ५१
टि०—द्रष्टव्य-मनु०२.६२ हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः ॥
वर्णान्तरस्योदकपरिमाणान्तरविधानादेव हृदयङ्गमविधिर्विप्रस्येति प्राप्ते पुनर्विप्रग्रहणमितरवर्णार्थमनुवादः । हृदयादुपरि कण्ठः । तस्मादुपरि काकलम् । तस्मादुपर्योष्ठमिति प्रतिवर्णं स्थाननिर्देशः । स्त्रीशूद्रयोरप्यास्यप्रक्षेप उदकस्य द्रष्टव्यो न स्पर्शनमात्रम् ॥ १८ ॥
दन्तवद्दन्तसक्तेषु दन्तवत्तेषु धारणा । स्रस्तेषु तेषु नाऽऽचामेत्तेषां संस्राववच्छुचिरिति ॥ १९ ॥
अनु०—दांतों के समान ही दाँतों में लगी जल की बूंदों को दाँतों के समान ही ( शुद्ध ) समझा जाता है । उनके मुख से बाहर निकलने पर आचमन न करे । उनके मुख से निकल जाने से ही शुद्धि हो जाती है ॥ १९ ॥
टि०—द्रष्टव्य, मनु० ५.११ दन्तवद्दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शं शुचिनं तु । परिच्युतेषु तत्स्थानात् निगिरन्नेव तच्छुचिः ।।
दन्तवद्दन्तसक्तेषु उदकबिन्दुषु । किमुक्तं भवति ? दन्तवत्तेषु धारणा कार्या। बहिर्गतजलस्य परिमार्जनविधानादन्तर्गतस्य दोषाभाव इत्यभिप्रायः । संस्रावः लाला ॥ १९ ॥
अमुमेवाऽर्थं परकीयमतेन द्रढयितुमाह— अथाऽप्युदाहरन्ति—
'दन्तवद्दन्तलग्नेषु यच्चाऽप्यन्तर्मुखे भवेत् । आचान्तस्याऽवशिष्टं स्यान्निगिरन्नेव तच्छुचिरिति ॥ २० ॥
अनु०—इसकी पुष्टि के लिए एक अन्य पद्य उद्धृत करते हैं—दाँतों के समान ही दाँतों में चिपकी हुई वस्तुएं, अथवा जो मुख के भीतर गयी हुई वस्तु होती है, अथवा आचमन के बाद भी जो कुछ जलबिन्दु आदि मुख में अवशिष्ट होता है उसके निगल लेने से ही शुद्धि हो जाती है ॥ २० ॥
आचमनोत्तरकालं यदास्येऽवशिष्टमुपलभ्यते जलावशिष्टमवहार्यं द्रव्यं तन्निगिरन् प्रवेशयन्नेव तच्छुचिः, भवतीति शेषः ॥ २० ॥
१. दन्तवद्दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शं शुचिनं तु । परिच्युतेषु यत्स्थानात् निगिरन्नेव तच्छुचिः ॥ इति मनुः ( म. ५. १९ )