बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

एकादशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ९१

अनु०—'जो रजस्वला स्त्री से पुत्र उत्पन्न होता है वह अभिशस्त कहा गया है' इसकथन के साथ रजस्वला स्त्री के व्रतों की व्याख्या की गयी है ॥ ३३ ॥

टि०—"यस्ततो जायते सोऽभिशस्तः" द्वारा तैत्तिरीय संहिता २.५. १ की ओर संकेत किया गया है, जिसमें रजस्वला स्त्री के विविध निषिद्ध कार्य करने पर उत्पन्न सन्तान में विविध शारीरिक दोषों का उत्पन्न होना निर्दिष्ट है ।

'यस्ततः' इत्यादिना 'प्रजायै गोपीथाय' इत्येवमन्तेन ब्राह्मणवाक्येन रजस्वलाया व्रतान्युक्तानि । तानि तया परिपालनीयानीत्यर्थः । तथा च वसिष्ठः—'त्रिरात्रं रजस्वलाऽशुद्धिर्भवैत् ! इत्येवमादिना प्रपञ्चितवान् ॥ ३३ ॥

वेदविक्रयिणं यूपं पतितं चितिमेव च ।
स्पृष्ट्वा समाचरेत्स्नानं श्वानं चण्डालमेव च ॥ ३४ ॥

वेद का विक्रय करने वाले व्यक्ति, यज्ञ के यूप, पतित, चिता, कुत्ता तथा चण्डाल का स्पर्श करने पर स्नान करे ॥ ३४ ॥

टि०—वेदविक्रय स्वर्ण आदि लेकर वेदप्रदान । पतित के उल्लेख से उपपातक से दूषित व्यक्तियों का भी अर्थ लिया जायगा ।

हिरण्यादिग्रहणपूर्वकं वेदप्रदानं बिक्रयो लक्षणया । चितियूपयोस्त्वपवृत्ते प्रयोगे स्पर्शनम् । पतितग्रहणमुपपातकानामप्युपलक्षणम् । श्वग्रहणं च सृगालादीनाम्, चण्डालग्रहणं प्रतिलोमानाम् ॥ ३४ ॥

रजस्वल्या संव्यवहारादिकं न कार्यम् । यदि तया सह सङ्गच्छेत तदा अभिशस्तादयः पुत्रा जायेरन् । या वा अभ्यञ्जनादिकं करोति अस्या दुश्चर्मादयस्सुता उत्पद्येरन् । अतः प्रजासंरक्षणार्थं पूर्वनिहस्तकर्माण्यकुर्वाणा दिनत्रयं व्रतमनुतिष्ठेदिति ।

वाक्यस्याऽयमर्थः—'यस्ततः' इत्यतः पूर्वं "यां मलवद्वाससं सम्भवन्ति" इति वाक्यम् मलवद्वासा रजस्वला । यदि रजस्वलां गच्छेत् पुरुषः, ततो यः पुत्र उत्पद्यते सः अभिशस्तादिर्भवतीति अभिशस्तो मिथ्यापवादग्रस्तः । अत्र सर्वत्राऽपि "तस्यै" इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । अरण्ये तद्गमने तस्याः पुत्रः स्तेनो जायते । या पराङ्मुखी तस्याः पुत्रस्समायाँ ह्रीमान् । प्रथमदिनत्रयमध्ये स्नानेऽप्सु मरणशीलः, अभ्यञ्जने कुष्ठी, चित्रादिविलेखने केशहितः ( खल्वाटः ) अक्षणोरञ्जने काणः, दन्तधावने मलिनदन्तः, नखनिकृन्तने कुनखः, तृणादिच्छेदने ( क्लीबः ) षण्डः, रज्जुनिर्माणे उद्वन्धनमरणवान्, ह्रस्वपात्रेण पाने ह्रस्वकायश्च पात्रेणोदकपाने उन्मत्तः । अत उत्पत्स्यमानप्रजासंरक्षणायैव दिनत्रयावधिकमेतद् व्रतं रजस्वलायाऽवश्यमनुष्ठेयमिति ॥ अयमर्थो वासिष्ठेऽपि धर्मसूत्रे यथावत् स्पृष्टः ( cf वसिष्ठ. ध. अ. ५. ) तत्राऽपि द्रष्टव्यः ।