बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 186, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें| १३४ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ राजधर्माः |
|---|
अनु०—वैश्य की हत्या करने पर सौ और शूद्र की हत्या करने पर दस गायें तथा दोनों स्थितियों मे एक साँड भी राजा को दे ॥ २ ॥
सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थ इति शेषः । एषोऽपि राज्ञे त्यागः ॥ २ ॥
शूद्रवधेन स्त्रीवधो गोवधश्च व्याख्यातः ॥ ३ ॥
अनु०—शूद्रवध के प्रायश्चित्त के द्वारा ही (ब्राह्मणी के अतिरिक्त अन्य वर्ण की) स्त्री का वध तथा गो-वध का प्रायश्चित्त भी समझना चाहिए ॥ ३ ॥
ऋषभैकादशगोत्यजनमत्राऽतिदिश्यते । इह चान्द्रायणस्याऽभ्युपचयो द्रष्टव्यः । आह च मनुः—
स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम् ।
उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिबेत् ॥ इति ॥
इति प्रस्तुत्य
एतदेव व्रतं कुर्यु रुपपातकिनो द्विजाः ।
अवकीर्णिवर्ज्यं शुद्धयर्थं चान्द्रायणमथापि वा ॥ इति ॥ ३ ॥
^१अन्यत्राऽऽत्रेय्या वधात् ॥ ४ ॥
अनु०—किन्तु आत्रेयी (मासिक अशुद्धि के बाद स्नान करने वाली ब्राह्मणी) के अतिरिक्त अन्य स्त्री के विषय में उपर्युक्त नियम है ॥ ४ ॥
टि०—'अत्रिगोत्रोत्पन्ना स्त्री आत्रेयी' ऐसी व्युत्पत्ति भी है ।
तस्या वधे वक्ष्यति—'आत्रेय्या वधः क्षत्रियवधेन व्याख्यातः' (१९.७) इति । अनात्रेयीस्त्रीवधे ऋषभैकादशदानमित्यर्थः ॥ ४ ॥
धेन्वनडुहोश्च ॥ ५ ॥
अनु०—गाय या बैल की हत्या करने पर भी उपर्युक्त प्रायश्चित्त नियम है ॥ ५ ॥
वध इति शेषः । धेनुः पयस्विनी । अनड्वान् ^२अनोवहनक्षमः पुङ्गवः । अयमपि ऋषभैकादशगोदानातिदेशः ॥ ५ ॥
वधे धेन्वनडुहोरन्ते चान्द्रायणं चरेत् ॥ ६ ॥
अनु०—गाय या बैल (जो विशिष्ट यज्ञादि कार्य में उपयोगी और विशेष महत्त्व के हों) की हत्या करने पर उपर्युक्त प्रायश्चित्त रूप दण्ड देने के बाद (अपराधी व्यक्ति) चान्द्रायण व्रत करे ॥ ६ ॥
१. अत्रिगोत्रोत्पन्ना स्त्री आत्रेयी इत्यपि केचित् ।
२. आरोपितभारवहनक्षमः इति. क. पु. ।