बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 206, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें१५५ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ प्रायश्चित्तम्
करे। अपने पाप कर्म की घोषणा करते हुए केवल सात घरों से भिक्षा मांगे, जो कुछ मिले उसी से जीवन धारण करे और कुछ भी भोजन न प्राप्त होने पर उपवास करे ॥ ३ ॥
टि०—भिक्षा मांगते समय खोपड़ी को चिह्न के रूप में धारण करे। यह खोपड़ी उस व्यक्ति की हो जिसकी हत्या की हो अथवा किसी अन्य मृतव्यक्ति की भी हो सकती है। 'ब्रह्महा अस्मि' अथवा 'ब्रह्मघ्ने भिक्षां देहि' कहकर भिक्षा मांगे। इस प्रकार बारह वर्ष तक का प्रायश्चित्त करे। यह प्रायश्चित्त ब्राह्मण का ब्राह्मण द्वारा हत्या के प्रसंग में है।—गोविन्द स्वामी।
खट्वाया अङ्गं पादादि तद्दण्डार्थं भवति। गर्दभस्य चर्म वासो यस्य स तथोक्तः। अरण्यमस्य निकेतनं विहरणदेशः; चङ्क्रमणदेश इति यावत्। श्मशानं निरुक्तम्। तत्र कुटीं कारयेदिति सम्बन्धः। शवस्य शिरो ध्वजं चिह्नं कुर्यात् भिक्षाकाले—यं हत्वा एतच्चरति तस्य शिर इति। यस्य कस्य चिदित्यन्ये। तथा च सति शवग्रहणमकिञ्चित्करं स्यात्। स्वकर्माऽऽचक्षणः—'ब्रह्महाऽहमस्मीति' 'ब्रह्मघ्ने भिक्षां देही'ति ब्रुवन् भिक्षां चरन्नपि यदि भिक्षां सप्तागारेष्वपि न लभेत तदोपवासः कार्यः। तामेव कुटीमधिवसेत्। एवं द्वादश समाश्चरन् पूतो भवति। ब्राह्मणाधिकारिकमिदं प्रायश्चित्तम्। यत्तत्सुमन्तुराह—'ब्राह्मणो ब्राह्मणं हत्वा' इति ॥ ३ ॥
अधुना द्वादशवार्षिकस्य व्रतस्य प्रायश्चित्तान्तरमाह—
अश्वमेधेन गोसवेनाऽग्निष्टुता वा यजेत ॥ ४ ॥
अनु०—अथवा अश्वमेध, गोसव, और अग्निष्टुत यज्ञ करे ॥ ४ ॥
टि०—अश्वमेध का विधान विशेष रूप से राजा के लिए किया गया है।
आहिताग्नेरिष्टप्रथमसोमस्य एतयोः प्रायश्चित्तसमाधानं कार्यम्। अश्वमेधस्तु राजयज्ञत्वात् 'राजा विजितसार्वभौमः' इत्येवं विशिष्टस्य राज्ञो भवति॥४॥
अश्वमेधावभृथे वाऽऽत्मानं प्लावयेत् ॥ ५ ॥
अनु०—अश्वमेधयज्ञान्त स्नान में अपने को जल में अथवा आप्लुत करे ॥ ५ ॥
अन्यस्याऽप्यश्वमेधावभृथे वा आत्मानं स्नापयेत्। एतानि प्रायश्चित्तानि हन्तृगुणापेक्षया हन्यमानगुणापेक्षया वा विकल्प्यन्ते ॥ ५ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति—
अमत्या ब्राह्मणं हत्वा दुष्टो भवति धर्मतः।
ऋषयो निष्कृतिं तस्य वदन्त्यमतिपूर्वके।