बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 278, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें२२६ बौधायन-धर्मसूत्रम् [सन्ध्योपासनम्
किञ्च— सर्वकर्मणां चैवाऽऽरम्भेषु प्राक्सन्ध्योपासनकालाच्चैतेनैव पवित्र- समूहेनाऽऽत्मानं प्रोक्ष्य प्रयतो भवति ॥ ४ ॥
**अनु०—**जो व्यक्ति सभी धार्मिक क्रियाओं के प्रारम्भ में सन्ध्योपासन काल से पहले भी इन्हीं पवित्र करने वाले मन्त्रों के समूह से अपना प्रोक्षण करता है, वह शुद्ध हो जाता है ॥ ४ ॥
सर्वकर्माणि श्रुतिस्मृतिशिष्टागमसिद्धानि । सर्वकर्मग्रहणेनैव सिद्धे सन्ध्यो- पासनस्य पृथग्ग्रहणं तस्याऽत्यन्तप्राशस्त्यप्रतिपादनार्थम् । तच्च प्रदर्शितमस्मा- भिरथातश्शब्दयोरभिप्रायं वर्णयद्भिः । पवित्रसमूहेन सुरभिमत्यादीनां स्तोमे- नाऽऽत्मानं प्रोक्ष्याऽद्भिरेवाऽऽत्मानं परितोऽपि रक्षा कर्तव्या । अत ऊर्ध्वं गायत्र्याऽभिमन्त्रितेनाऽम्भसा हतानि रक्षांस्यात्मानमाह—मृत्युरिति । यच्च स्वाध्यायब्राह्मणे पठितम्-‘सन्ध्यायां, गायत्र्याऽभिमन्त्रिता आप ऊर्ध्वं विक्षिपन्ति’ ‘यत्प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति’ इति च । तदपि प्रसिद्धत्वादेव नोक्तमाचार्येण, ‘अग्निश्च’ इत्यादिमन्त्रद्वयवत् । स्मृतिरप्यस्ति—
कराभ्यां तोयमादाय सावित्र्या चाऽभिमन्त्रितम् । आदित्याभिमुखो भूत्वा प्रक्षिपेत् सन्ध्ययोर्द्वयोः ॥ इति ।
एतदुक्तं भवति—सन्ध्योपासनवेलायां कर्तव्येषु समन्त्रकाचमनप्रोक्षण- जलोत्क्षेपणप्रदक्षिणसावित्रोजपोपस्थानेष्वाचार्येण स्वशाखायामनुक्ता उक्ताः । उक्तास्तु नोक्ताः सिद्धत्वादेव । न केवलमुत्क्षेपणप्रदक्षिणे एव भवतः ॥ ४ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति— दर्भेष्वासीनो दर्भान् धारयमाणस्सोदकेन पाणिना प्रत्यङ्मुखस्सा- वित्रों सहस्रकृत्व आवर्तयेत् ॥ ५ ॥
**अनु०—**इस विषय में निम्नलिखित पद्य भी उद्धृत करते हैं— कुशों के ऊपर बैठकर अपने (दाहिने) हाथ में कुश लेकर, हाथ में जल लेकर, पश्चिम की ओर मुख कर एक सहस्र बार गायत्री मन्त्र का जप करे ॥ ५ ॥
**टि०—**पश्चिम की ओर मुख सायंकालीन सन्ध्या में किया जाता है । जप ऋषि, छन्द, देवता, विनियोग के साथ किया जाता है । प्रणव तथा व्याहृतियों के ऋषि वामदेव हैं । गायत्री छन्द है । ओंकार सभी का देवता है । सावित्री मन्त्र के ऋषि विश्वामित्र हैं । छन्द गायत्री है और देवता है सविता ।