बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

२७० बौधायन-धर्मसूत्रम् [श्राद्धीयब्राह्मणाः

सभ्यावसथ्याभ्यां सह । षडङ्गवित् प्रसिद्धः । १ शीर्षकः शिरोव्रतिकः अथर्वणा- मेतच्छिरोव्रतं नाम । ज्येष्ठसाम 'मूर्धानं दिव' इत्यस्यामुत्पन्नं तयोऽधीते स ज्येष्ठसामिकः । एवमुक्तलक्षणः स्नातको वेदितव्यः । पंक्तिपावनाः पङ्क्ति- शोधकाः ॥ २ ॥

तदभावे रहस्यवित् ॥ ३ ॥

अनु०—इनके न होने पर रहस्य विद्या का ज्ञाता पंक्ति को पवित्र करता है ॥ ३ ॥

रहस्यमरण्ये पठितव्यो ग्रन्थः, यस्तमर्थतो ग्रन्थतश्च वेत्ति सोऽपि पंक्ति- पावनः श्राद्धार्हः । अत्र तदभावशब्दः पूर्वैस्सम्बन्धनीयः रहस्यविद्भावे त्रिम- ध्वादय इत्यर्थः ॥ ३ ॥

ऋचो यजूंषि सामानीति श्राद्धस्य महिमा । तस्मादेवंविदं सपिण्डमप्याशयेत् ॥ ४ ॥

अनु०—ऋचाओं, यजुस् मन्त्रों और साम से श्राद्ध का माहात्म्य बढ़ता है । अत एव सपिण्ड संबन्ध वाला व्यक्ति भी इनका ज्ञाता हो तो उसे भोजन कराये ॥ ४ ॥

महिमा सम्पत् । पंक्तिपावनाः ऋगादिशब्देन तद्विदो लक्ष्यन्ते । यस्मादेवं तस्मात् एवंविदं रहस्यविदं ब्रह्मज्ञम् । तस्मादत्यन्तगुणवानपि रहस्यवित्स- पिण्डो भोजयितव्यः । रहस्यविद्धि भूतानां श्रेष्ठो भवति । आह च—

भूतानां प्राणिनश्श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः ।
बुद्धिमत्सु नराश्श्रेष्ठाः नरेषु ब्राह्मणास्मृताः ॥
ब्राह्मणेषु च विद्वांसः विद्वत्सु कृतबुद्धयः ।
कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः ।
ब्रह्मविद्भवः परं भूतं न किञ्चिदिह विद्यते ॥ इति ॥

रक्षोघ्नानि च सामानि स्वधावन्ति यजूंषि च । मध्वृचोऽथ पवित्राणि श्रावयेदाशयञ्छनैः ॥ ५ ॥

अनु०—भोजन कराने वाला भोजन करने वाले ब्राह्मणों को रक्षोघ्न साम, ( 'सोमाय पितृपीताय स्वधानमः' आदि ) स्वधावत् यजुस् मन्त्र, ( 'मधु वाता:' इत्यादि तीन ) मधु नाम की ऋचाएं 'पवमानस्सुवर्जन' इत्यादि पवित्र करने वाले मन्त्र सुनवाये ॥ ५ ॥

---

१. इदमेव शिरोव्रतं मुण्डकोपनिषदि "शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम्' इत्यनुदितम् ।