बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 324, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें| २७२ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ श्राद्धविधिः |
|---|
टि०—गौतम के अनुसार कम से कम नो ब्राह्मणों को भोजन कराने का नियम है “नवावरान्मोजयेदयुजः” २. ६. ७ पृ० १५९. किन्तु साथ ही यह भी कहा गया है कि अपनी सामर्थ्य के अनुसार नो से कम ब्राह्मणों को भी भोजन कराया जा सकता है । “यथोत्साहं वा”। युवक ब्राह्मण को दान देना अधिक उत्तम बताया गया है किन्तु जिसे श्राद्ध का भोजन करावे उससे मित्रता का प्रयोजन न सिद्ध करे “ न च तेन मित्रकर्मं कुर्यात्” गौतम० २. ६. १२ पृ० १६०
चरणमाचारः । यद्वा—गुरुपूर्वकमागतं शाखाध्ययनं तद्विहितोपनयनं च येषां ते चरणवन्तः । वेदाङ्गाध्यायिनोऽनूचानाः । योन्यसम्बन्धाः । गोत्रासम्बन्धाः असगोत्राः । मन्त्रासम्बन्धाः अशिक्षोपाध्यायाः । शुचयो बाह्याभ्यन्तरयोः । मन्त्रवन्तः श्रोत्रियाः । त्रिमध्वादीनामेतेषां च सम्भवापेक्षया व्यस्तसमस्तभावः कल्प्यः । निमन्त्रणं-श्वः करिष्यामि प्रसीदन्तु भवन्तो भोक्तुमित्येवमादि ॥ ६ ॥
अथैनांस्तिलमिश्रा अपः प्रतिग्राह्य गन्धैर्मात्यैश्चाऽलङ्कृत्याऽग्नौ करिष्यामीत्यनुज्ञातोऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्याऽऽग्निमुखात्कृत्वाऽऽज्यस्यैव तिस्र आहुतीर्जुहोति— “सोमाय पितृपीताय स्वधा नमस्सवाहा । यमायाऽङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नमस्सवाहा । अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमस्सवाहे”ति ॥ ७ ॥
इसके उपरान्त उनको तिल मिश्रित जल दे, उन्हें गन्ध और माला से अलंकृत करे और “अग्नौ करिष्यामि” ( मैं अग्नि में हवन करना चाहता हूँ) इस प्रकार उनकी अनुमति से अग्नि का उपसमाधान करे, उसके चारों ओर कुश बिछावे, अग्नि मुख तक की क्रियाएं कर इन मन्त्रों के साथ आज्य की तीन आहुतियां करे “सोमाय पितृपीताय स्वधानमस्सवाहा । अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमस्सवाहा” ॥ ७ ॥
अग्नौ करिष्यामीत्युक्ते कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञात इति शेषः । अन्यदतिरोहितम् । दार्विहोमिकतन्त्रप्राप्त्यर्थमग्निमुखादित्युकम् ॥ ७ ॥
तच्छेषेणाऽन्नमभिघार्याऽन्नस्यैता एव तिस्र आहुतीर्जुहुयात् ॥८॥
अनु०—अवशिष्ट आज्य अन्न में मिलाकर उस अन्न से ही तीन आहुतियां करे ॥ ८ ॥
तच्छेषेण आज्यशेषेण अन्नस्य अन्नेनेत्यर्थः । एता इत्याहुतिमन्त्रान् व्यपदिशति ॥ ८ ॥
वयसां पिण्डं दद्यात् ॥ ९ ॥