बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 385, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः ३३३
वाऽऽयुष्टे विश्वतो दधदित्येतैराज्यं जुहुयात्, वैश्वानराय प्रतिवेदयाम इत्युपति- ष्ठत इति । पवित्रकामो वा जुहुयादित्येष । न वैसशरीरस्य सतः पापापहतिर- स्तीत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥
अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा ब्रह्मचारिकल्पेन व्रतमुपैति ॥ ६ ॥
अनु०—अमावास्या या पौर्णमासी के दिन केश, दाढ़ी मूँछ, रोएँ और नखों को कटाकर ब्रह्मचारी के लिए विहित विधि के अनुसार व्रत का आचरण करे ॥ ६ ॥
पर्वण्युपक्रमः । ब्रह्मचारिकल्पो मधुमांसादिवर्जनम् । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । व्रतं सङ्कल्पः—कूष्माण्डैर्होण्यामीति ॥ ६ ॥
संवत्सरं मासं चतुर्विंशत्यहो द्वादश रात्रीः षट् तिस्रो वा ॥ ७ ॥
अनु०—उपयुक्त व्रत एक वर्ष, एक मास, चौबीस दिन, बारह रात्रियों, छः रात्रियों या तीन रात्रियों तक करे ॥ ७ ॥
इमे श्रुतिसिद्धाः कल्पाः । एतेषां च व्यवस्था 'यावदेनो दीक्षामुपैति' इति ॥ ७ ॥
न मांसमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयान्नोपर्यासीत जुगुप्सेताऽनृतात् ॥८॥
अनु०—मांस का भक्षण न करे । स्त्रीगमन, आसन, चारपाई आदि पर न बैठे और असत्य भाषण से दूर रहे ॥ ८ ॥
टि०—गोविन्दस्वामी के अनुसार इस व्रत में भी ऋतुकाल में पत्नीगमन विहित है । तृणादि के आसन पर बैठने में कोई दोष नहीं है । औषध के प्रयोजन से भी मांस भक्षण न करे ।
अनृतौ नोपेयादिति ऋतौ चोपेयादेव उपर्यासननिषेधः खट्वादाँ । ततश्च तृणादावुपर्यासने न दोषः । जुगुप्सा निन्दा । नाऽनृतं वदेदित्यर्थः । ब्रह्मचा- रिकल्पेनेत्यनेनैव मांसभक्षणादेरभावे सिद्धे संयोगपृथक्त्वत् । कर्माङ्गत्वमप्य- वगम्यते । एवं च तदतिक्रमे कर्मैव निष्फलं भवति । अतश्चौषधार्थमपि मांसं न भक्षयितव्यमिति गम्यते ॥ ८ ॥
अथ भक्षनियमः—
पयो भक्ष इति प्रथमः कल्पः ॥ ९ ॥
अनु०—दूध पीकर जीवन निर्वाह करना सबसे उत्तम विधि है ॥ ९ ॥
निगदव्याख्यातमेतत् ॥ ९ ॥