बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 39, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें[ ३५ ]
अथाप्युदाहरन्ति— गताभिर्हृदयं विप्रः कण्ठगाभिः क्षत्रियश्शुचिः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्स्यात् स्त्रीशूद्रौ स्पृश्य चान्तत इति ॥ इसी प्रकार बौ० १. ८. २० का सूत्र मनु ५. १९ के समान ही है। अथाप्युदाहरन्ति दन्तवद्दन्तलग्नेषु यच्चाऽप्यन्तर्मुखे भवेत् । आचान्तस्याऽवशिष्टं स्यान्निगिरन्नेव तच्छुचिरिति ॥ बौधायन० दन्तवद्दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे शुचिर्न तु । परिच्युतेषु यत्स्थानान् निगिरन्नेव तच्छुचिः ॥ मनु०
बौ० १. ९. १ का 'नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्यं यच्च प्रसारितम्' भी मनु ५. १२९ के समान है।
बौ० १. ९. २ 'वत्सः प्रस्नवने मेध्यः शकुनिः फलशातने' भी मनु ५. ११० के समान है।
बौधा० १. ९. ९ 'त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानाममकल्पयन्' मनु ५. १२७ की ही अनुकृति है। १. ९. १० आपः पवित्रं भूमिगताः गोतृप्तिर्यासु जायते' भी मनु ५. १२८ के तुल्य है।
बौ० १. १०. २५ 'गोरक्षकान् वाणिजकान् तथा कारुकुशीलवान्' भी मनु० ८. १०२ का अनुकरण है। बौ० १०. २९ मनुस्मृति ३. ६३-६६ के तुल्य है। बौ० १. १८. १२ अध्यापकं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तं मन्युमृच्छतीति ॥ मनुस्मृति ८. ३५०-३५१ से उद्धृत है।
बौधायनधर्मसूत्र में उद्धृत गाथा
बौधायनधर्मसूत्र में गीत और गाथाएँ भी उद्धृत हैं। २. ५. १८ में अङ्गगीत के दो श्लोक उद्धृत हैं—
'यो मामदत्त्वा पितृदेवताभ्यो भृत्यातिथीनां च सुहृज्जनस्य । सम्पन्नमश्नन्विषमत्ति मोहात्तमद्ममहं तस्य च मृत्युरस्मि ॥ हुताग्निहोत्रः कृतवैश्वदेवः पूज्यातिथीन् भृत्यजना- वशिष्टम् । तुष्टश्शुचिश्श्रद्दधदत्ति यो मां तस्याऽमृतं स्यां स च मां भुनक्तीति ॥
उशना और वृषपर्वा की पुत्रियों की गाथा भी बौ० २. ४. २६-२७ में उद्धृत है—
'स्तुवतो दुहिता त्वं वैयाचतः प्रतिगृह्णतः । अथाऽहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥
बौ० २. ७. १५ के प्रजापतिगीतश्लोक भी उद्धरणयोग्य हैं—
अपि चाऽत्र प्रजापतिगीतौ श्लोकौ भवतः— अनागतां तु ये पूर्वामनतीतां तु पश्चिमाम् । सन्ध्यां नोपासते विप्राः कथं ते ब्राह्मणास्मृताः ॥ सायं प्रातस्सदा सन्ध्यां ते विप्रा नो उपासते । कामं तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्मंसु योजयेदिति ॥