बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 403, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंअष्टमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः ३४९
नक्षत्रेभ्यश्च सदैवतेभ्यः ॥ ३२ ॥
**अनु०—**पौर्णमासी के दिन स्थालीपाक का हवन अग्नि के लिए जो तिथि हो उसके लिए, नक्षत्रों के लिए तथा नक्षत्रों के देवताओं के लिए करे ॥ ३०-३२ ॥
अप्राणिष्वष्ठ्येषा तृतीयार्थे पञ्चम्यर्थे वा द्रष्टव्या । अग्निसुपसमाधायेत्यादि प्रतिपद्यते ॥ ३० ॥
व्याख्यातमेतत् ॥ ३१ ॥
अत्र बहुवचनश्रवणात् सर्वेभ्यो नक्षत्रेभ्यः कृत्तिकादिभ्यो होतव्यमिति, तथा नक्षत्रदेवताभ्योऽपि सर्वाभ्यः । तत्र मन्त्राः नक्षत्रेष्टिषूपहोमत्वेनाऽऽम्नाता¹ वेदितव्याः ॥ ३२ ॥
अत एवाऽऽह—
पुरस्ताच्छ्रोणाया अभिजितस्सदैवतस्य हुत्वा गां ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ॥ ३३ ॥
**अनु०—**श्रोणा के समक्ष विद्यमान अभिजित् नाम के नक्षत्र के लिए तथा उसके देवता के लिए हवन कर ब्राह्मणों के लिए गौ का दान करे ॥ ३३ ॥
²अभिजित्नाम नक्षत्रमुपरिष्टादषाढानामधस्ताच्छ्रोणाया अस्ति । तस्य ब्रह्मा देवता । अन्यत्सर्वं प्रथमहोमवत् । अत्राऽपि पञ्चदश ग्रासा ग्रसनीयाः । तथा च सति तिस्रो नीतयस्सम्पद्यन्ते पर एव तस्यास्संख्याया नियमात् । यच्च पिपीलिकायवमध्ययोः पञ्चविंशत्युत्तरशतद्वयमिति; न चैतद्युक्तम्, चान्द्रायणान्तरे पक्षयोश्च द्वावुपवासौ कृतौ भवतः (?) ॥ ३३ ॥
एवं कृते—
तदेतच्चान्द्रायणं पिपीलिकामध्यम् ॥ ३४ ॥
**अनु०—**यह चान्द्रायण व्रत पिपीलिकामध्य चान्द्रायण कहलाता है । (जिस प्रकार चींटी बीच में पतली होती है उसी प्रकार इस व्रत के मध्य में अमावस्या को एक भी ग्रास भोजन नहीं किया जाता ) ॥ ३४ ॥
संव्यवहारार्थं संज्ञाकरणम् । लुप्तोपमेयम्; पिपीलिका हि तनुमध्योभयतः स्थूला भवति तद्वदेतदपि ॥ ३४ ॥
१. अग्नये स्वाहा, कृत्तिकाभ्यः स्वाहा, इत्यादयः प्रतिनक्षत्रं मन्त्राः पठिता। तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीयप्रपाठके द्वितीयानुवाके तेऽत्राऽनुसन्धेयाः ॥
२. See तैं. ब्रा. १. ५. २. ३.