बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 417, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ३६३
प्रायश्चित्त का निर्देश करना चाहिए। बड़े अपराधों के लिए अधिकाधिक प्रायश्चित्त करना चाहिए और छोटे अपराध के लिए हल्के प्रायश्चित्त करने चाहिए ॥ २ ॥
यद्यत्रेति देशकालवयश्शक्त्यादीनपेक्ष्य काचिन्नानार्थानां गुरुघूनामपि तन्त्रता भवतीत्येतदनेन कथ्यते ॥ २ ॥
लघुनोत्युक्तं तन्नाऽऽह— विधिना शास्त्रदृष्टेन प्राणायामान् समाचरेत् ॥ ३ ॥
अनु०—शास्त्र में बतायी गयी विधि के अनुसार ही प्राणायाम करने चाहिए । ३ ।
श्रुतिस्मृतिशिष्टागमादि शास्त्रं तत्र दृष्टो विधिः, स च प्राणायामेषु प्रतो-क्षितव्य इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अधुना प्रायश्चित्तविषयानाह— यदुपस्थकृतं पापं पद्भ्यां वा यत्कृतं भवेत् । बाहुभ्यां मनसा वाचा श्रोत्रत्वग्घ्राणचक्षुषा ॥ ४ ॥
अनु०—जो पाप जननेन्द्रिय से किये गये हों या जो दुष्कर्म पैरों से किया गया हो, बाँहों से, मन से, वाणी, कानों, त्वचा, नासिका या नेत्रों से किये गये हों ( उनके लिए शास्त्र की विधि से प्राणायाम करना चाहिए ) ॥ ४ ॥
एतेषु समसंख्याकानेव प्राणायामान् चरेदि ^१त्यध्याहारः ॥ ४ ॥
ननु चक्षुश्श्रोत्रमनोभिरित्यसंयुक्तैरेव पापं कर्तुं शक्यते त्वक्पादबाहूपस्थ-घ्राणैस्त्वन्यसंयुक्तैरेव । वाचा' पापमितरण्यस्मिन् श्रुतवत्येव । अतो विषमसममी-करणमन्याय्यमिति मत्वाऽऽह—
अथ वाचा चक्षुश्श्रोत्रत्वग्घ्राणमनोव्यतिक्रमेषु त्रिभिः प्राणाया-मैश्शुद्ध्यति ॥ ५ ॥
अनु०—अथवा नेत्रों, कानों, त्वचा, नासिका और मन से जो पाप कर्म किये गये हों उनसे तीन प्राणायाम करने पर ही शुद्धि हो जाती है ॥ ५ ॥
एतेषु त्रिभिरितिवचनादुपस्थादिष्वाधिक्यं गम्यते । प्राणायामप्रवृत्तेनाऽपि पयोव्रततादयो नियमा अनुमरणीयाः ॥ ५ ॥
अथेमान्यपराणि प्राणायामनिमित्तानि— शूद्रान्नस्त्रीगमनभोजनेषु केवलेषु पृथक्पृथक् सप्ताहं सप्त सप्त प्राणायामान् धारयेत् ॥ ६ ॥
१. इत्यभिप्रायः इति, ग. पु. ।