बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 71, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९
चारः । तथा च गौतमः—'प्रागुपनयनात्कामचारवादभक्ष' इति । वेदंजनन-मस्योपनयनम् । ननु प्रागुपनयनाच्छूद्रसम इत्यत्राऽतिदेशान्मद्यपानादिष्वप्य-दोषस्स्यात् । नैतदेवम् , शूद्रसम इत्यतिदेशान्न स्वयं शूद्रः, ततश्च न स्वजात्या-श्रयधर्मनिवृत्तिर्भवति । जात्याश्रयश्च मद्यपानादिप्रतिषेधः 'मद्यं नित्यं ब्राह्मण' इत्यादिस्मृतेः । अत्र पूर्वेणाऽर्धेन विध्यभावमाह । उत्तरेण च प्रतिषेधा-भावम् ॥ ७॥
उपनयनस्य कालमाह—
गर्भादिससङ्ख्यया वर्षाणां तदष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ ८ ॥
अनु०— ( उपनयन काल के लिए ) वर्षों की संख्या गर्भ के समय से गिनी जाती है, गर्भकाल से आठवें वर्ष में ब्राह्मण का उपनयन करना चाहिए ॥ ८ ॥
तदष्टमेषु गर्भाष्टमेष्वित्यर्थः । 'छन्दोवत्सूत्राणि'ति व्यत्ययेन परस्मैपदम् । यद्यपि गर्भादिसर्वोऽप्युपनयनस्य कालः, तथाऽपि प्राक्पञ्चमादसामर्थ्यान्निवृत्तिः पञ्चमप्रभृतिरिष्यत एव¹ 'पञ्चमे ब्रह्मवर्चसकामः' इत्यादिश्रुतिस्तस्तदा-दिरेव गृह्यते ॥ ८ ॥
त्र्यधिकेषु राजन्यमुपनयीत ॥ ९ ॥
अनु०— ( ब्राह्मण की अपेक्षा) तीन वर्ष अधिक काल में क्षत्रिय का उपनयन करे । अर्थात् गर्भ से ग्यारहवें वर्ष में क्षत्रिय का उपनयन होना चाहिए ॥ ९ ॥
गर्भेकादशेष्विति यावत् ॥ ९ ॥
तस्मादेकाधिकेषु वैश्यम् ॥ १० ॥
अनु०— ( क्षत्रिय से ) एक वर्ष अधिक में वैश्य का उपनयन करे । अर्थात् गर्भ से बारहवें वर्ष में वैश्य का उपनयन हो ॥ १० ॥
गर्भद्वादशेष्वित्यर्थः ॥ १० ॥
अत्राऽपि विशेषमाह—
²वसन्तो ग्रीष्मश्शरदित्यृतवो वर्णानुपूर्व्येण ॥ ११ ॥
अनु०— वर्णक्रमानुसार वसन्त, ग्रीष्म और शरद में उपनयन की ऋतुएँ होती हैं ॥ ११ ॥
१. सप्तमे ब्रह्मवर्चसकाम, इत्यापस्तम्बस्सत्याषाढश्च । गृह्यसूत्रेऽप्येवमेव । मनुस्तु पञ्चममेव स्मरति । मनु २, ३७,
२. Cf सू० १०. ४. of आपस्तम्बगृह्यसूत्र ।