बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१०६ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो. प्रागुत्तरविशेषिका । एवं उपहितत्रिकस्य पुरस्ताद् बाह्यविशेषा पञ्चम्यर्ध्या । एवम- स्मिन् क्षेत्रे चतस्र इष्टकाः । तासामुत्तरेण पञ्च अध्यर्धाः प्रागायताः । ततो दक्षिण- क्षेत्रवद् उत्तरश्रोणिक्षेत्रोपधानम् । एवं त्रयोदशेष्टका रीतिः । द्वितीयायां मध्ये तिस्रः पञ्चम्यः । पार्श्वयोः तदर्ध्ये । सन्धिरीत्यां मध्ये पञ्चमी एका । अभितः तदर्ध्ये बाह्यविशेषे प्रत्यगरत्निपार्श्वे । तस्यामेव रीत्यां आत्मनि दक्षिणत उत्तरतश्च प्रत्यग्रं पादिकाद्वयम् । एवं पञ्चेष्टका सन्धिरीतिः । ततः पुरस्ताद् आत्मनि पार्श्वयोरुभयत्र प्रादेशमवशिष्य शिरसोऽप्ययरीत्या सह अष्टौ उदीच्यः । तत्र पुच्छाप्ययरीत्याः पुरस्तान्मध्ये तिस्रः पञ्चम्यः । पार्श्वयो- स्तदर्ध्ये । ततः पूर्वस्यां पञ्च सपादाः प्रागायताः । ततोऽध्यर्धापञ्चकेन प्रागायता एका रीतिः । ततः स्वयमातृण्णावकाशे प्राक्प्रत्यगग्रके शूलपाद्ये । दक्षिणत उत्तर- तश्च उदग्दक्षिणाग्रे दीर्घपाद्ये । एवमुपहितस्य चतुष्टयस्य अभितो द्वे द्वे अध्य- र्धार्ध्ये । तयोरभितो द्वे अध्यर्धे । एवं दशेष्टका रीतिः । तस्याः पुरस्तात् तिस्रो रीतयः पश्चिमभागवत् । शिरोऽप्ययरीत्यां मध्ये पञ्चमी । अभितस्तदर्ध्ये बाह्यविशेषे प्रत्यगरत्निपार्श्वे । ततः पुरस्ताद् अप्ययस्य पञ्चम्या संगता प्रागायता एका सपादा । तस्या अभितः सपादपार्श्वसंहितां अन्तस्त्रिंशदङ्गुलपार्श्वां पूर्वभागस्थपञ्चम्यष्टमांशं एकैकां उभयीं उपदध्यात् । तयोः पश्चात् विपरीतां एकैकां उभयीम् । शिरसोऽग्रे पञ्चमी- पाद्या एका । दक्षिणपक्षसन्धिरीत्यां आदितः प्रत्यगग्रा उभयी । सा च पञ्चम्यष्टमांशेन आत्मानं प्राप्ता । तस्याः पश्चाद् आत्मांशे एका पञ्चमीपाद्या । तयोः पुरस्तात् पञ्च सपादा उद्गायता आत्मानं प्रादेशेन प्राप्ताः । तासां पुरस्ताद् आत्मभागस्थपञ्च- म्यष्टमांशा प्रागग्रा एका उभयी । तस्याः पुरस्ताद् आत्मभागे एका पञ्चमीपाद्या दक्षिणाग्रा । दक्षिणांशे एका शूलपाद्या उदगग्रा । एवं दशेष्टका रीतिः । तस्याः दक्षिणतः प्राच्यौ द्वे रीती । तयोर्मध्ये पञ्च पञ्च तिरश्च्योऽध्यर्धाः । पार्श्वयो- श्चतस्रस्तदर्धाः । निर्णामरीत्यग्रे प्रागग्रा प्रत्यक् षट्त्रिंशदङ्गुला दीर्घपाद्या । तस्याः पश्चात् पञ्च अध्यर्धा उद्गायताः । तासां पश्चाद् अध्यर्धासङ्गतषट्त्रिंशदङ्गुलपार्श्वां बाह्यपश्चिमो- त्तरदीर्घकर्णां उदक्स्थारत्निपार्श्वां एकां अध्यर्धार्ध्यां उपदध्यात् । निर्णामादौ दक्षिणत उदगग्रा शूलपाद्या । एवं अष्टेष्टका रीतिः । तस्या दक्षिणत उत्तरपार्श्ववद् रीतिद्वयम् । पत्त्ररीत्यां पश्चिमपत्त्राग्रे प्रत्यग्दीर्घपार्श्वा दीर्घपाद्या । तस्या उत्तरतः प्राग्दीर्घ- पार्श्वी प्रत्यगग्रा एका । तस्याः पुरस्तात् प्रत्यक् षट्त्रिंशदङ्गुलोदक्स्थारत्निका प्रागुदग् दीर्घकर्णा एका अध्यर्धार्ध्या । एवं पञ्चपत्त्रेषु । एवमुत्तरः पक्षः ।