बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१२ शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- पूर्वस्मिन् पाशं प्रतिमुच्य पाशेन मण्डलं परिलिखेदेवमपर- स्मिन् । ते यत्र समेयातां तेन द्वितीयं विष्कम्भमायच्छेत् । विष्कम्भान्तयोः शङ्कू निहन्यात् ॥ २२ ॥ पूर्वस्मिन्निति । पूर्वस्मिन् प्राच्ये शङ्कौ पाशमेकं प्रतिमुच्य पाशेन मण्डलं परिलिखेत् । एवमिति । एवमपरस्मिन् शङ्कावपि मण्डलं परिलिखेत् । ते मण्डले यत्र समेयातां संयुज्येते तेन सन्धिना द्वितीयं विष्कम्भमायच्छेत् कुर्यात् । विष्कम्भान्तयोरिति । विष्कम्भान्तयोर्दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः शङ्कुद्वयं निहन्यात् । आहत्य पञ्च शङ्कवो निखाताः ॥ २२ ॥ अथ दक्षिणोत्तरदिग्ज्ञानार्थमाह । पूर्वस्मिन्निति । पाशो रज्ज्यन्तः प्रति- मोचनसमर्थः । तेन द्वितीयमिति । मत्स्यमुखपुच्छानुसारेण लेखां कुर्यादित्यर्थः । विष्कम्भान्तयोरिति । दक्षिणोत्तरलेखायाः प्रथममण्डलस्य च संगमो विष्क- म्भान्तः ॥ २२ ॥ पूर्वस्मिन् पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन मण्डलं परिलिखेदेवं दक्षिणत एवं पश्चादेवमुत्तरतस्तेषां येऽन्त्याः संसर्गास्तच्चतुरश्रं संपद्यते ॥ २३ ॥ पूर्वस्मिन्निति । तेषु पूर्वस्मिन् शङ्कौ पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन चिह्नेन मण्डलं परिलिखेत् । एवमिति । एवं दक्षिणे प्रतीच्ये उत्तरे शङ्कौ पाशं प्रतिमुच्येत् । चिह्नेन मण्डलानि परिलिखेत् । तेषां मण्डलानां येऽन्त्याः संसर्गाः अवान्तरदिक्षु संयोगाः तेष्वपि शङ्कून् निहन्यात् । तेषामष्टानां शङ्कूनां मध्यप्रदेशश्चतुरश्रक्षेत्रं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ अथ कोणदिक्परिज्ञानोपायार्थमाह । पूर्वस्मिन्निति । इत उत्तरं मध्यममण्ड- लचिह्नानि लक्षीकृत्योच्यते । एवमिति । तेषामिति । अन्त्या इति अवान्तरदिक्षु ॥२३॥ अथापरम्—प्रमाणाद् द्विगुणां रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं करोति स प्राच्यर्थः ॥ २४ ॥ समचतुरश्रकरणे प्रकारान्तरमाह—अथापरमिति । करणमिति