बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

ध्यायः ] बौधायनीयं ३३ रथसम्मितैत्येकेषाम् ॥ ६१ ॥ रथसम्मितैत्येकेषामिति । मतमिति शेषः । तत्रायं क्रमः— रथाक्षमात्री पश्चात्तिरश्ची ईषामात्री प्राची युगेन पुरस्तात्तिरश्ची मातव्येति ॥ ६१ ॥ रथेति । मतमिति शेषः । “रथाक्षमात्री पश्चात् तिर्यक् । ईषया प्राची । विपथयुगेन पुरस्तात्” ( बौ. श्रौ. सू. २०।५ पृ. ५६।५७ ) इत्यादि द्रष्टव्यम् । विपथयुगं षडशीत्यङ्गुलम् । चक्षुर्निर्मिता वा ॥ ६१ ॥ विराट् सम्पन्नेत्येकेषाम् ॥ ६२ ॥ विराडिति । मतान्तरं । दशाक्षरा विराडिति व्यवहाराद् विराट् शब्दः दशसंख्यापरः । ततश्च सर्वतो दशपदेत्यर्थः ॥ ६२ ॥ विराडिति । मतम् । दशपदा वा ॥ ६२ ॥ [ इति पाशुबन्धिकवेदिविहरणोपायः । ] शम्यामात्रो चतुःस्रक्तिर्भवतीत्युत्तरवेदेर्विज्ञायते । सम- चतुरश्राविशेषात् ॥ ६३ ॥ शम्यामात्रीति । विज्ञायत इति । प्रमाणमिति शेषः । उत्तरवेदिर्विशेषाश्रवणात् समचतुरश्रेत्याह—समचतुरश्रेति । विशेष- विधिरहितस्थले सर्वत्रायं विधिर्द्रष्टव्यः ॥ ६३ ॥ शम्यामात्रीति । अन्ततो हि देवानामाधीयत इति श्रुतेः । पूर्वान्ते यूपावटस्यार्ध- प्रक्रममवशिष्योत्तरवेदिः । षट्त्रिंशदङ्गुला शम्या । उत्तरयुगप्रमाणेनोत्तरनाभित्रयो- दशाङ्गुलेन । समचतुरश्रेति । सार्वत्रिकोऽयं विधिः । यत्र विशेषविधिर्नास्ति तत्र सर्वत्र समचतुरस्रकरणम् ॥ ६३ ॥ [ इत्युत्तरवेदिविहरणोपायः । ] वितृतीया वेदिर्भवतीति पैतृक्या वेदेर्विज्ञायते । महावेदे- स्तृतीयेन समचतुरस्रकृतायास्तृतीयकरणी भवतोति । नवमस्तु- भूमेर्भागो भवति ॥ ६४ ॥ वितृतीयेति । सौमिकी महावेदिर्वितृतीया त्रिधा विभक्तस्य स्वक्षेत्रस्य ५