भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 1089, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1089

चिकित्सा ] भाषाटीकासहितः । १०५७


मध्यममञ्जिष्ठादि ।

मञ्जिष्ठा वागुजी चक्रमर्दश्च पिचुमर्दकः ।
हरीतकी हरिद्रा च धात्री वासा शतावरी ॥ ५२ ॥
बलानागबला यष्टिमधुकं क्षुरकोऽपि च ।
पटोलं च लतोशीरं गुडूचीं रक्तचन्दनम् ॥ ५३ ॥
मञ्जिष्ठादिरयं काथो मध्यः कुष्ठविनाशनः ।
वातरक्तस्य संहर्त्ता कण्डूमण्डलनाशनः ॥ ५४ ॥

मंजीठ, बापची, चकवड, नीमकी छाल, हरड, हल्दी, आमले, अडूसा, शतावर, खिरेंटी, गंगेरन, मुलहठी, गोखुरू, परवल, खस, गिलोय और लाल चन्दन इनका समान भाग ले यथाविधि काथ बनाकर सेवन करे । यह मध्यम मञ्जिष्ठादि काथ सर्व प्रकारके कोढ, वातरक्त और खुजली, चकत्ते आदि रोगोंका नाश करनेवाला है ॥ ५२–५४ ॥

बृहन्मञ्जिष्ठादि ।

मञ्जिष्ठा कुटजाऽमृता घनवचा शुण्ठी हरिद्राद्वयं
क्षुद्रारिष्टपटोलतिक्तकटुका भार्ङ्गी विडङ्गाम्लिकम् ।
मूर्वा दारु कलिङ्गभृङ्गमगधात्रायन्ति पाठा वरी
गायत्री त्रिफला किरातकमहानिम्बासनारग्वधाः ॥ ५५ ॥
श्यामावल्गुजचन्दनं वरुणकं दन्तीकशाखोटकं
वासापर्पटशारिवाप्रतिविषाऽनन्ता विशाला जलम् ॥ ५६ ॥

मंजीठ, कुडा, गिलोय, नागरमोथा, वच, सोंठ, हल्दी, दारुहल्दी, कटेरी, नीमकी छाल, परवल, कुटकी, भारङ्गी, वायविडङ्ग, इमलीकी छाल, मूर्वा, देवदारु, इन्द्रजौ, भाँगरा, पीपल, त्रायमाणलता, पाढ, शतावर, खैर, त्रिफला, चिरायता, बकायन, विजयसार, अमलतास, फूलप्रियंगु, बापची, लालचन्दन, बरनाकी छाल, दन्तीकी जड, सहोरावृक्षकी छाल, अडूसा, पित्तपापडा, कालीसर, अतीस, धमासा, इन्द्रायन, और सुगन्धवाला, इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर विधिपूर्वक काथ बनावे ॥ ५५ ॥ ५६ ॥

मञ्जिष्ठाप्रथमं कषायमिति यः संसेवते तस्य तु
त्वग्दोषाः सुचिरेण यान्ति विलयं कुष्ठानि चाष्टादश ।
५७