भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 159, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १२७
रहनेपर उतारकर छान लेवे । इस क्वाथमें उक्त औषधिको ३० बार भावना देवे और प्रत्येक भावनाके पश्चात् सुखाता जाय । फिर एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । प्रथम श्रीभैरवजीको बलि प्रदान करके फिर इस रसकी एक एक गोली रोगके बलाबलके अनुसार रोगीको अदरखके रसके साथ सेवन करावे ॥ २९–२३४ ॥
रसोऽयं श्रीसन्निपातभैरवो ज्वरनाशनः ।
सर्वोपद्रवसंयुक्तं ज्वरं हन्ति न संशयः ॥ ३५ ॥
सन्निपातज्वरं हन्ति जीर्णं च विषमं तथा ।
ऐकाहिकं द्व्याहिकं च चातुर्थकमपि ध्रुवम् ॥ ३६ ॥
ज्वरं च जलदोषोत्थं सर्वदोषसमाकुलम् ।
भैरवस्य प्रसादेन जगदानन्दकन्दकः ॥ ३७ ॥
“विरेकानन्तरं शुण्ठीजीरकतोयप्रक्षालितान्नं दद्यात् ।
अजाते विरेके पुनरपि रसं दद्यात् । व्याधिनिवृत्तौ
कदाचित् वातपीडायां वातचिकित्सा कार्या ॥ ३८ ॥”
यह सन्निपातभैरवरस सम्पूर्ण उपद्रवोंसहित सन्निपातज्वरको तथा जीर्णज्वर, विषमज्वर, ऐकाहिकज्वर, द्व्याहिकज्वर, चौथियाज्वर, जलदोषसे उत्पन्न हुआ ज्वर और समस्त दोषोंसे युक्त ज्वरको निस्सन्देह नष्ट करता है। इस रसको सेवन करनेके पश्चात् विरेचन होनेपर रोगीको सोंठ और जीरेके जलसे सिद्धकिये हुए भातका भोजन देवे । यदि विरेचन न हो तो फिर यह रस सेवन करावे । इसके सेवनसे रोगके दूर हो जानेपर यदि वातकी पीडा होजाय तो वातव्याधिकी समान चिकित्सा करनी चाहिये ॥ ३५–३८ ॥
मृत्युञ्जयरस ।
सूतं गन्धकटङ्कणं शुभविषं धुस्तुरबीजं कटू
नीत्वा भागमथोत्तरद्विगुणितं चोन्मत्तमूलाम्बुना ।
कुर्यान्माषवटीं सुखातिसुखदां सर्वान्ज्वरान्नाशये--
देष श्रीशिवशासनातप्रजनितः सूतश्च मृत्युञ्जयः ॥ ३९ ॥
नारिकेलसितायुक्तं वातपित्तज्वरं जयेत् ।
मधुना श्लेष्मपित्तोत्थं ज्वरं संनाशयेद् ध्रुवम् ॥
सन्निपातज्वरं घोरं नाशयेदार्द्रनीरतः ॥ २४० ॥