भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 202, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 202

१७० भैषज्यरत्नावली । [ रस-

जीर्णज्वरं महाघोरं चिरकालसमुद्भवम् । ज्वरमष्टविधं हन्ति साध्यासाध्यमथापि वा ॥ ९३ ॥ पृथग्दोषांश्च विविधान् समस्तान् विषमज्वरान् । मेदोगतं मांसगतमस्थिमज्जागतं तथा ॥ ९४ ॥ अन्तर्गतं महाघोरं बहिस्थं च विशेषतः । नानादोषोद्भवं चैव ज्वरं शुक्रगतं तथा ॥ ९५ ॥ निखिलं ज्वरनामानं हन्ति श्रीशिवशासनात् । जयमङ्गलनामाऽयं रसः श्रीशिवनिर्मितः॥ बलपुष्टिकरश्चैव सर्वरोगनिबर्हणः ॥ ९६ ॥

यह रस चिरकालजनित और अत्यन्त घोर जीर्णज्वर, तथा साध्य व असाध्य आठों प्रकारके ज्वर अथवा भिन्नभिन्न दोषोंसे होनेवाले सब प्रकारके विषमज्वर, एवं मेदोगत, मांसगत, अस्थिगत-मज्जागतज्वर, अत्यन्त उग्र आन्तरिकज्वर, विशेषकर बाह्यज्वर, तथा विविधप्रकारके दोषोंसे होनेवाले शुक्रगत ज्वर आदि सब प्रकारके ज्वरोंको श्रीशंकर भगवान्‌की कृपासे शीघ्र नष्ट करता है । यह जयमङ्गल नामक रस अत्यन्त बल और पुष्टिकारक तथा संपूर्ण रोगोंको नष्ट करनेवाला है; इसको श्रीशिवजीमहाराजने निर्माण किया है ॥ ९३-९६ ॥

ज्वरकुञ्जरपारिन्द्ररस ।

मूर्च्छितं रसकर्षैकं तदर्द्धं जारिताभ्रकम् । तारं ताप्यं च रसजं रसकं ताम्रकं तथा ॥ ९७ ॥ मौक्तिकं विद्रुमं लौहं गिरिजं गैरिकं शिला । गन्धकं हेमसारं च पलार्द्धं च पृथक् पृथक् ॥ ९८ ॥ क्षीरावी सुरवल्ली च शोथघ्नी गणकारिका । झाटचामला ज्योत्स्निका च सतिक्ता तु सुदर्शना ९९ ॥ अग्निजिह्वा पूतितैला शूर्पपर्णी प्रसारिणी । प्रत्येकं स्वरसं दत्त्वा मर्दयेत्त्रिदिनावधि ॥ १०० ॥ भक्षयेत्पर्णखण्डेन चतुर्गुञ्जाप्रमाणतः ॥ १ ॥

मूर्च्छित पारा १ तोला, अभ्रकभस्म आधा तोला तथा चाँदी, सोनामाखी, रसौत, खपरिया, ताँबा, मोती, मूँगा, लोहा, शिलाजीत, गेरू, मैनसिल, गन्धक और सुवर्णपत्र ये प्रत्येक दो दो तोले लेकर सबको एकत्र खरल करके