भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 242, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें२१० भैषज्यरत्नावली । [ ज्वर-
ज्वर दूर होनेके पश्चात् रोगी जबतक अच्छे प्रकारसे बलवान् न होजाय तबतक परिश्रम, स्त्रीसहवास, स्नान और अधिक भ्रमण ये सब त्यागने चाहिये ॥ ३२ ॥ इति भैषज्यरत्नावल्यां दुग्धप्रकरणम् ।
अथ पथ्यापथ्यविधिः ।
नवीनज्वरमें अपथ्य । स्नानं विरेकं सुरतं कषायं व्यायाममभ्यञ्जनमह्नि निद्राम् । दुग्धं घृतं वैद्दलमामिषं च तक्रं सुरां स्वादु गुरु द्रवं च ॥ अन्नं प्रवातं भ्रमणं च क्रोधं त्यजेत्प्रयत्नात्तरुणज्वरार्त्तः ॥ १॥ स्नान, विरेचन, मैथुन, कषायरसवाले पदार्थ, व्यायाम (कसरत आदि परिश्रम), तैलकी मालिश, दिनमें सोना, दूध, घी, दाल, मांस, मट्ठा, मदिरा, मधुररसवाले पदार्थ, भारी और पतले पदार्थ, अन्न, पूर्वदिशाकी वायु अथवा प्रबलवायु इनका सेवन, भ्रमण और क्रोध इन सबको नवीनज्वरवाला रोगी अवश्य त्याग देवे १
मध्यज्वरमें पथ्य । पुरातनाः षष्टिकशालयश्च वार्त्ताकुशोभाञ्जनकारवेल्लम् । वेत्राग्रमोचाऽथ फलं पटोलं कर्कोटंकं मूलकपूतिके च ॥ २ ॥ मुद्गैर्मसूरैश्चणकैः कुलत्थैर्मकुष्ठकैर्वा विहितश्च यूषः । पाठामृतावास्तुकतण्डुलीयजीवन्तिशाकानि च काकमाची ३ द्राक्षाकपित्थानि च दाडिमानि वैकंकतान्येव पचेलिमानि । लघूनि सात्म्यानि च भेषजानि पथ्यानि मध्यज्वरिणाममूनि४ पुराने साठीके चावल और शालिधानोंके चावल, बैंगन, सहिंजना. करेला, बेंतके अंकुर, केलेका मोचा अथवा फल, परवल, ककोडा, मूली, पोईका साग, मूंग, मसूर, चने, कुलथी और मोठ इनका यूष, एवं पाठ, गिलोय, बथुएका शाक, चौलाई, जीवन्तीका शाक, मकोय, दाख, कैथ, अनार और कण्टाई आदि पकेहुए फल एवं हल्की और सात्म्य (स्वभावानुकूल) औषधियाँ मध्यज्वरमें हितकर हैं ॥ २-४ ॥
पुराने ज्वरमें पथ्य । विरेचनं छर्दनमञ्जनं च नस्यं च धूमोऽप्यनुवासनं च । शिराव्यधः संशमनं प्रदेहोऽभ्यङ्गावगाहः शिशिरोपचारः ॥ ६॥