भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 443, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें[चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ४११
सोंठ, पीपल, मिरच, पीपलामूल, चीता, गजपीपल, हींग, चव्य, अजमोद, पाँचों नमक, जवाखार, सज्जी और हाऊबेर इन समस्त औषधयोंका कल्क दो दो तोले एवं दही, काँजी, सिरका अदरखका रस और सहिजनेका रस ये प्रत्येक एक एक प्रस्थ लेकर सबको एकत्र करके मन्दमन्द अग्निसे विधिपूर्वक घृतको सिद्ध करे ॥ २१०-२१३ ॥
एतदग्निघृतं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ॥ १४ ॥ अर्शसां नाशनं श्रेष्ठं मूढवातानुलोमनम् । कफवातोद्भवे गुल्मे श्लीपदे च दकोदरे ॥ १५ ॥ शोथं पाण्ड्वामयं कासं ग्रहणीं श्वासमेव च । एतान् विनाशयत्याशु तमः सूर्य इवोदितः ॥ १६ ॥ श्लैष्मिके वमनं पूर्वं पैत्तिके मृदु रेचनम् ।
यह बृहदग्निनामक घृत मन्दाग्निवाले रोगियोंको विशेष उपयोगी है एवं अर्शको नष्ट करनेके लिये अत्युत्तम, मूढवायुका अनुलोमन करनेवाला तथा कफ-वातजन्य गुल्म, श्लीपद, जलोदर, शोथ, पाण्डुरोग, खाँसी, ग्रहणी और श्वास इन सम्पूर्ण विकारोंको जैसे सूर्यका प्रकाश अन्धकारको तत्क्षण नष्ट करदेताहै उसीप्रकार दूर करता है ॥ २१४--१६ ॥
अग्निमान्द्यरोगमें पथ्य ।
वातिके स्वेदनं चाथ यथावस्थं हितं च यत् ॥ १७ ॥ नानाप्रकारो व्यायामो दीपवानि लघूनि च । बहुकालसमुत्पन्नाः सूक्ष्मा लोहितशालयः ॥ १८ ॥ विलेपी लाजमण्डश्च मण्डो मुद्गरसः सुरा । एणो बर्ही शशो लावः क्षुद्रमत्स्याश्च सर्वशः ॥ १९ ॥ शालिञ्चशाकं वेत्राग्रं वास्तुकं बालमूलकम् । लशुनं वृद्धकूष्माण्डं नवीनकदलीफलम् ॥ २२० ॥ शोभाञ्जनं पटोलं च वार्त्ताकुं नलदम्बु च । कर्कोटकं कारवेल्लं बार्हतं च महार्द्रकम् ॥ २१ ॥ प्रसारणी मेषशृङ्गी चाङ्गेरी सुनिषण्णकम् । धात्रीफलं नागरङ्गं दाडिमं यवपर्पटाः ॥ २२ ॥