भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 45, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें- प्रकरणम् १ ] भाषाटीकासहिता । १३
| ६ सरसोंका | १ जौ | २ प्रसृतिका | १ कुडव |
| ३ जौ या ४ धानकी | १ गुंजा, रत्ती | २ कुडवका | १ शराव |
| १० रत्तीका | १ मासा | २ शरावका | १ प्रस्थ |
| ४ माशेका | १ शाण | ४ प्रस्थका | १ आढक |
| २ शाणका | १ कोल | ४ आढकका | १ द्रोण |
| २ कोलका | १ कर्ष | २ द्रोणका | १ कुंभ |
| २ कर्षकी | १ शुक्ति | २ कुंभकी | १ गोणी |
| २ शुक्तिका | १ पल | ४ गोणीका | १ खारी |
| २ पलकी | १ प्रसृति | १०० पलकी | १ तुला |
| २०० पलका | १ भार |
गुञ्जादिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः ।
द्रवार्द्रशुष्कद्रव्याणां तावन्मानं समं मतम् ॥ ६९ ॥
प्रस्थादिमानमारभ्य द्विगुणं तद्द्रवार्द्रयोः ।
मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न क्वचित्स्मृतम् ॥ ७० ॥
मृद्वृक्षवेणुलोहादेर्भाण्डं यच्चतुरङ्गुलम् ।
विस्तीर्णं च तथोच्चं च तन्मानं कुडवं वदेत् ७१ (मा० मा०)
गुंजासे लेकर कुडवतक पतले पदार्थोंको, गीले पदार्थोंको और सूखे पदार्थोंको समान भाग लेवे । किन्तु, द्रव ( पतले ) पदार्थ और गीले पदार्थोंको प्रस्थसे लेकर दूने लेने चाहिये । किंतु तुलाका मान दूना न करे ॥ ६९-७१ ॥
ज्वरकी चिकित्सा ।
पूर्वरूपे प्रयुञ्जीत ज्वरस्य लघुभोजनम् ।
लंघनं च यथादोषं विरेकं वातिके पुनः ॥ ७२ ॥
पाययेत् सर्पिरेवाच्छं पैत्तिके तु विरेचनम् ।
मृदुप्रच्छर्दनं तद्वत् कफजे तु विधीयते ॥
द्वन्द्वजेषु द्वयं कुर्यात् बुद्ध्वा सर्वं तु सर्वजे ॥ ७३ ॥
ज्वरके पूर्वरूपमें यथा दोषानुसार (अर्थात्-दोषोंकी अल्पता व प्रबलताके अनुसार) लघु आहार, लंघन ( उपवास ) और विरेचन करावे । वातज्वरके पूर्वरूपमें स्वच्छ घृत पान करावे । पित्तज्वरके पूर्वरूपमें केवल विरेचन ( दस्त ) ही कराना चाहिये;