भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 487, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 487

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ४५५


यथाकालं प्रयुञ्जीत बिडालपदकं ततः ।
गव्यक्षीरानुपानं च सेव्यो मांसरसः पयः ॥ ६९ ॥
गुरुवृष्यान्नपानानि स्निग्धं मांसादि बृंहणम् ।
रक्तपित्तं क्षयं कासं पंक्तिशूलं विशेषतः ॥ ७० ॥
वातरक्तं प्रमेहं च शीतपित्तं वमिं कृमम् ।
श्वयथुं पाण्डुरोगं च कुष्ठं प्लीहोदरं तथा ॥ ७१ ॥
आनाहं शोणितस्रावमम्लपित्तं निहन्ति च ।
चक्षुष्यं बृंहणं वृष्यं माङ्गल्यं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ७२ ॥
आरोग्यं पुत्रदं श्रेष्ठं कामाग्निबलवर्द्धनम् ।
श्रीकरं लाघवकरं खण्डकाद्यं प्रकीर्त्तितम् ॥ ७३ ॥

इसमेंसे प्रतिदिन प्रातःसायकाल एक एक तोला परिमाण सेवन करे। अनुपान-गोदुग्ध। इसपर मांसरस, दूध, गुरुपाकी वीर्यवर्द्धक स्निग्ध अन्नपान और मांसादि पौष्टिक पदार्थ सेवन करने चाहिये। यह लौह रक्तपित्त, क्षय, खाँसी, परिणामशूल वातरक्त, प्रमेह, शीतपित्त, वमन, कृम, सूजन, पाण्डुरोग, कुष्ठ, प्लीहा, उदररोग अफारा, रुधिरस्राव, और अम्लपित्त इन सम्पूर्ण व्याधियोंको नष्ट करताहै। एवं नेत्रोंको हितकर, अत्यन्त पौष्टिक, वीर्यवर्द्धक, कल्याणकारक, स्नेहवर्द्धक, आरोग्यप्रद, पुत्रजनक, कामाग्नि, और बलकी वृद्धि करनेवाला है तथा कान्तिजनक और लघुता उत्पन्न करनेवाला है। इसको खण्डकाद्यलौह कहते हैं॥ ६९-७३ ॥

कूष्माण्डखण्ड ।

कूष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् ।
पचेत्तप्ते घृतप्रस्थे शनैस्ताम्रमये दृढे ॥ ७४ ॥
यदा मधुनिभः पाकस्तदा खण्डशतं न्यसेत् ।
पिप्पलीशृङ्गवेराभ्यां द्वे पले जीरकस्य च ॥ ७५ ॥
त्वगेलापत्रमरिचधान्यकानां पलार्द्धकम् ।
न्यसेच्चूर्णीकृतं तत्तु दर्व्या संघट्टयेत्पुनः ॥
तत्पक्वं स्थापयेद्भाण्डे दत्त्वा क्षौद्रं घृतार्द्धकम् ॥ ७६ ॥

एक उत्तम पुराने पेठेको छीलकर और बीज निकालकर साफ करलेवे। फिर उसको जलमें कुछदेर उबालकर, वस्त्रमें निचोड़कर उसका रस निकाललेवे, फिर