भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 533, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ५०१
समान भाग लेकर एकत्र पीसकर चौगुन जलमें डालकर १ सेर घृतको पकावै । यह घृत समस्त रोगसमूहको और ग्यारह प्रकारके लक्षणों सहित अत्युग्र राजयक्ष्माको दूर करता है । १९९ ॥ २०० ॥
अमृतप्राशघृत १-२ ।
जीवकर्षभकौ वीरां जीवन्तीं नागरं शठीम् ।
चतस्रः पर्णिनीर्मेदे काकोल्यौ द्वे निदिग्धिके॥ १ ॥
पुनर्नवे द्वे मधुकमात्मगुप्तां शतावरीम् ।
ऋद्धिं परूषकं भार्गी मृद्दीकां बृहतीं तथा ॥
शृङ्गाटकं तामलकीं पयस्यां पिप्पलीं बलाम् ।
बदरास्फोटखर्जूरवातामाभिषुकाण्यपि ॥ २ ॥
फलानि चैवमादीनि कल्कान्कुर्वीत कार्षिकान् ।
धात्रीरसविदारीक्षुच्छागमांसरसं पयः ।
दत्त्वा प्रस्थोन्मितान्भागान्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
प्रस्थार्द्धं मधुनः शीते शर्कराद्वितुलां तथा ॥ ३ ॥
पलार्द्धिकं च मरिचत्वगेलापत्रकेशरात् ।
विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्यान्मात्रां सदा नरः ॥
अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम् ॥ ४ ॥
सुरामृतरसप्रख्यं क्षीरमांसरसाशिनः ॥
नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान् ।
स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत् ॥ ५ ॥
कासहिक्काज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत् ।
पुत्रदंवमिमूर्च्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम् ॥ ६ ॥
१-जीवक, ऋषभक, कपूरकचरी, जीवन्ती, सोंठ, कचूर, शालपर्णी, पृश्निपर्णी, मुद्गपर्णी, माषपर्णी, मेदा, महामेदा, काकोली, क्षीरकाकोली, कटेरी, गोखुरू, श्वेत पुनर्नवा, लाल पुनर्नवा, मुलहठी, कौंचके बीज, शतावर, ऋद्धि, फालसे, भारंगी, दाख, बडी कटेरी, सिंघाडे, भुईं आमला, क्षीरविदारीकन्द, पीपल, श्वेत खिरैटी, बेर, अखरोट, खजूर, बादाम और पिस्ते ये प्रत्येक एक एक कर्ष लेकर बारीक चूर्ण करलेवे । फिर आमले, विदारीकन्द, ईख इनका स्वरस, बकरेका मांसरस