भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 620, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें| ५८८ | भैषज्यरत्नावली । | [ मदात्यय- |
|---|
महाकल्याणवटी ।
हेमाभ्रं च रसं गन्धमयो मौक्तिकमेव च ।
धात्रीरसेन सम्मर्द्य गुञ्जामात्रां वटीं चरेत् ॥ १६ ॥
भक्षयेत्प्रातरुत्थाय तिलक्षोदमधुप्लुताम् ।
सिताक्षौद्रयुतां वापि नवनीतेन वा सह ॥ १७ ॥
अयथापानजा रोगा वातजाः कफपित्तजाः ।
गदाः सर्वे विनश्यन्ति ध्रुवमस्य निषेवणात् ॥ १८ ॥
सुवर्णभस्म, अभ्रकभस्म, शुद्ध पारा, गन्धक, लोहभस्म और मोतीकी भस्म इन सबको समान भाग लेकर आमलोंके रसके साथ खरल करके एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । फिर प्रतिदिन प्रातःकाल एक एक गोलीको तिलोंके चूर्ण और शहदमें मिलाकर अथवा शहद मिश्रीके साथ या मक्खनके साथ मिलाकर भक्षण करे । इसके सेवनसे कुविधिद्वारा मद्यपान करनेसे उत्पन्न हुए रोग, वातज, कफज, पित्तज और अन्य सर्वप्रकारके रोग निश्चय नष्ट होते हैं ॥ १६-१८ ॥
पुनर्नवाद्य घृत ।
पयः पुनर्नवक्वाथयष्टिकल्कप्रसाधितम् ।
घृतं पुष्टिकरं पानान्मद्यपानहतौजसः ॥ १९ ॥
दूध, पुनर्नवाके क्वाथ और मुलहठीके कल्कके साथ विधिपूर्वक घृतको सिद्ध करके पान करनेसे क्षीणहुए शरीरकी पुष्टि होती है ॥ १९ ॥
मदात्ययरोगमें पथ्य ।
संशोधनं संशमनं स्वप्नं लंघनं श्रमः ।
संवत्सरसमुत्पन्नाः शालयः षष्टिका यवाः ॥ २० ॥
मुद्गा माषाश्च गोधूमाः सतीना रागषाडवौ ।
एणतित्तिरिलावाजदक्षबर्हिशशामिषम् ॥ २१ ॥
वेशवारो विचित्रात्रं हृद्यं मद्यं पयः सिता ।
तण्डुलीयं पटोलं च मातुलुङ्गं परूषकम् ॥ २२ ॥
खर्जूरं दाडिमं धात्री नारिकेलं च गोस्तनी ।
सर्पिः पुराणं कर्पूरं प्रनीरं शिशिरानिलः ॥ २३ ॥
धारागृहं चन्द्रपादा मणयो मित्रसङ्गमः ।
क्षौमाम्बरं प्रियाश्लेषो गीतं वादित्रमुद्धतम् ॥
शीताम्बु चन्दनं स्नानं सेव्यमेतन्मदात्यये ॥ २४ ॥