भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 688, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें६५६ भैषज्यरत्नावली । [ वातव्याधि-
गर्भमश्वतरीविन्द्यात्किंपुनर्मानुषी तथा । हृच्छूलं पार्श्वशूलं च वातरक्तं गलग्रहम् ॥ ६१ ॥ अपचीं गण्डमालां च तथैवार्द्धावभेदकम् । कामलां पाण्डुरोगं च अश्मरीं चैव नाशयेत् ॥ ६२ ॥ तैलमेतद्भगवता विष्णुना परिकीर्तितम् । नारायणमिदं ख्यातं वातान्तकरणं परम् ॥ ६३ ॥
यह तेल वातरोगसे टूटगये अंग जिनके ऐसे घोडे, हाथी और मनुष्योंको सेवन कराना चाहिये । इससे सर्वप्रकारके वातरोग नष्ट होते हैं । इसको पान करनेसे मनुष्य दीर्घायु और सुदृढ अंगवाला होता है । इसके सेवन करनेसे खच्चरीभी गर्भको धारण कर लेतीहै फिर स्त्रीका तो कहनाही क्या ? यह तैल हृदयशूल, पसलीकी पीडा, वातरक्त, गलेके रोग, अपची, गण्डमाला, अर्द्धावभेदक, कामला, पाण्डुरोग और पथरी इन सब रोगोंको नष्ट करताहै । इस तैलको विष्णुभगवान्ने निर्माण कियाहै, इसलिये इसको नारायणतैल कहते हैं । यह सर्वप्रकारके वातरोगोंको समूल नाश करताहै ॥ २५९-२६३ ॥
मध्यमनारायणतैल ।
बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः पाटलः पारिभद्रकः । प्रसारण्यश्वगन्धा च बृहती कण्टकारिका । बला चातिबला चैव श्वदंष्ट्रा सपुनर्नवा ॥ ६४ ॥ एषां दशपलान्भागांश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् । पादशेषं परिस्राव्य तैलपात्रं प्रदापयेत् । शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं वचा ॥ ६५ ॥ चन्दनं तगरं कुष्ठमेला पर्णीचतुष्टयम् । रास्ना तुरगगन्धा च सैन्धवं सपुनर्नवम् ॥ ६६ ॥ एषां द्विपलीकान्भागान्पेषयित्वा विनिक्षिपेत् । शतावरीरसं चैव तैलतुल्यं प्रदापयेत् ॥ ६७ ॥ आजं वा यदि वा गव्यं क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् । पाने वस्तौ तथाऽभ्यङ्गे भोज्ये चैव प्रशस्यते ॥ ६८ ॥
बेलकी छाल, अरणीकी छाल, सोनापाठेकी छाल, पाढरकी छाल, फरहदकी छाल, प्रसारणी, असगन्ध, बडी कटेरी, कटेरी, खिरैंटी, कंघी, गोखुरू और