भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 710, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें| ६७८ | भैषज्यरत्नावली । | [ वातव्याधि- |
|---|
अष्टादशशतिकप्रसारणीतैल ।
समूलदलशाखायाः प्रसारण्याः शतत्रयम् ।
शतमेकं शतावर्या अश्वगन्धाशतं तथा ॥ २ ॥
केतकीनां शतं चैकं दशमूलाच्छतं शतम् ।
शतं वाट्यालकस्यापि शतं सहचरस्य च ॥ ३ ॥
जलद्रोणशतं दत्त्वा शतभागावशेषितम् ।
ततस्तेन कषायेण कषायद्विगुणेन च ॥ ४ ॥
सुव्यक्तेनारनालेन दधिमस्त्व्वाढकेन च ।
क्षीरशुक्तेक्षुनिर्यासाच्छागमांसरसाढकैः ॥
तैलद्रोणसमायुक्तं दृढे पात्रे निधापयेत् ॥ ५ ॥
मूल, पत्ते और शाखासहित प्रसारणी ३०० पल, शतावर १०० पल असगन्ध १०० पल, केतकी १०० पल, दशमूलकी प्रत्येक ओषधि १००-१०० पल, खिरेंटी १०० पल और पियाबाँसा १०० पल इन सबको एकत्र कूटकर १०० द्रोण ( ३२०० सेर ) जलमें पकावे । जब पकते पकते एक द्रोण ( ३२ सेर ) जल शेष रहजाय तब उतारकर छानलेवे । फिर उस काढेके साथ काढेसे दुगुनी अर्थात् ६४ सेर काँजी, दहीका तोड ८ सेर, दूध ८ सेर शुक्तनामक काँजी ८ सेर, ईखका रस ८ सेर बकरेके मांसका रस ८ सेर और तिलका तैल ३२ सेर मिलाकर एक सुदृढ पात्रमें भरदेवे ॥ २-५ ॥
द्रव्याणि यानि पेष्याणि तानि वक्ष्याम्यतः परम् ।
भल्लातकं नतं शुण्ठी पिप्पली चित्रकं शठी ॥ ६ ॥
वचा पृक्का प्रसारण्याः पिप्पल्या मूलमेव च ।
देवदारु शताह्वा च सूक्ष्मैलात्वचबालकम् ॥ ७ ॥
कुंकुमं मदमञ्जिष्ठा तुरुष्कं नखिकाऽगुरु ।
कर्पूरकुन्दुरुनिशालवङ्गध्यामचन्दनम् ॥ ८ ॥
कक्कोलं नलिका मुस्तं कालीयोत्पलपत्रकम् ।
शठी हरेणुशैलेयश्रीवासं च सकेतकम् ॥ ९ ॥
त्रिफला कच्छुरा भीरु सरलं पद्मकेशरम् ।
प्रियंगुशीरनलदं जीवकाद्यं पुनर्नवा ॥ १० ॥