भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 87, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । ५५
बृहत्यादिगण ।
बृहत्यौ पुष्करं भार्ङ्गी शठी शृङ्गी दुरालभा ।
वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी ॥ ९६ ॥
बृहत्यादिगणः प्रोक्तः सन्निपातज्वरापहः ।
कासादिषु च सर्वेषु देयः सोपद्रवेषु च ॥ ९७ ॥
बडीकटैरी, कटैरी, पोहकरमूल, भारंगी, कचूर, काकडासिंगी, धमासा, इन्द्रजौ, परवल और कुटकी यह बृहत्यादि गण है। इसका क्वाथ सन्निपातज्वरनाशक और खाँसी आदि सम्पूर्ण उपद्रवोंको दूर करता है ॥ ९६ ॥ ९७ ॥
शठ्यादिगण ।
शठी पुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा ।
गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी ॥ ९८ ॥
एष शठ्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः ।
कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तितन्द्राश्वासे च शस्यते ॥ ९९ ॥
कचूर, पोहकरमूल, कटैरी, काकडासिंगी, धमासा, गिलोय, सोंठ, पाठ, चिरायता और कुटकी यह शठ्यादि गण है। इसका क्वाथ सन्निपातज्वरनाशक, एवं खाँसी, हृदयरोग, पसलीकी पीडा, तन्द्रा और श्वासरोगमें सेवन करना अत्यन्त हितकर है ॥ ९८ ॥ ९९ ॥
बृहत्कट्फलादि ।
कट्फलाब्दवचापाठापुष्कराजाजिपर्पटम् ।
शृङ्गीकलिङ्गधन्याकं शठीभृङ्गकणाह्वयम् ॥ ३०० ॥
तिक्ताभयाम्बुकैरातं भार्ङ्गीरामठकं बला ।
दशमुलीकणामूलं निष्क्वाथ्य क्वाथमुत्तमम् ॥ १ ॥
हिंङ्ग्वादिक्षारसोपेतं सन्निपातविनाशनम् ।
गलगण्डं गण्डमालां स्वरभेदं गलामयान् ॥ २ ॥
कर्णमूलोद्भवं शोथं हन्याद्धनुर्मुखामयान् ॥
कफवातज्वरं कासं तथा हन्ति शिरोगदान् ।
शिरोगुरुत्वं बाधिर्यं निहन्ति कफवातिकम् ॥ ३ ॥