भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 889, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 889

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ८५७

निशांशकल्कम् । पिबेत्कषायं मधुसंप्रयुक्तं सर्वप्रमेहेषु समुच्छ्रितेषु ॥ १६ ॥

हरड, बहेडा, आमला, दारुहल्दी, इन्द्रायन और नागरमोथा इनका यथाविधि क्वाथ बनालेवे । उसमें हल्दीका चूर्ण और शहद डालकर पीवे तो दारुण सर्व प्रमेहरोगोंमें शीघ्र लाभ होता है ॥ १६ ॥

विडङ्गादि ।

विडङ्गसर्जार्जुनकट्फलानां कदम्बलोध्राशनवृक्षकाणाम् ।
क्वाथश्च तोयेन हितो नराणां कफप्रमेहं विनिहन्ति तेषाम् १७

वायविडङ्ग, शालवृक्षकी छाल, अर्जुनवृक्षकी छाल, कायफल, कदम्बवृक्षकी छाल, लोध और पीतशाल इनका एकत्र क्वाथ बनाकर पीनेसे कफोत्तपन्न प्रमेह रोग नष्ट होता है ॥ १७ ॥

मुस्तादि ।

मुस्ताफलत्रिकनिशासुरदारुमूर्वा इन्द्राह्वलोध्रसलिलेन कृतः कषायः ।
पाने हितः सकलमेहभवे गदे च मूत्रग्रहेषु सकलेषु नियोजनीयः ॥ १८ ॥

नागरमोथ, त्रिफला, हल्दी, देवदारु, मूर्वा, इन्द्रवारुणी और लोध इनको समान भाग लेकर यथानियम क्वाथ बनालेवे । इस क्वाथ को सेवन करनेसे समस्त प्रमेह व सर्वप्रकारके मूत्रजनित विकार नाश होते हैं ॥ १८ ॥

शिलाजतुप्रयोग ।

शालसारादितोयेन भावितं यच्छिलाजतु ।
पिबेत्तेनैव संशुद्धदेहः पिष्टं यथाबलम् ॥ १९ ॥
जाङ्गलानां रसैः सार्द्धं तस्मिञ्जीर्णे च भोजनम् ।
कुर्याद्दिवं तुलां यावदुपयुञ्जीत मानवः ॥ २० ॥
मधुमेहं विहायादौ शर्करामश्मरीं तथा ।
वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः ॥ २१ ॥

शालसारादिगणकी औषधियोंके क्वाथसे शिलाजीतको भावना देवे, फिर धूपमें सुखाकर बारीक चूर्ण करलेवे । इस चूर्णको वमन विरेचनादिसे शुद्ध शरीरवाला रोगी अपनी अग्निके बलाबलको विचारकर उक्त शालसारादिगणके क्वाथमें मिलाकर सेवन करे । जब यह औषधि जीर्ण ( हज्म ) होजाय तब जङ्गली पशुप-