भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

८८६ भैषज्यरत्नावली । [ सोमरोग-

सोमेश्वररस ।

शालार्जुनकलोध्रं च कदम्बागुरुचन्दनम् । अग्निमन्थं निशायुग्मं धात्रीदाडिमगोक्षुरम् ॥ ३० ॥ जम्बूवीरणमूलं च भागमेषां पलार्द्धकम् । रसगन्धकधान्याब्दमेलापत्रं तथाऽभ्रकम् ॥ ३१ ॥ लौहं रसाञ्जनं पाठा विडङ्गं टङ्कजीरकम् । प्रत्येकं शाणकं ग्राह्यं पलार्द्धं गुग्गुलोरपि ॥ ३२ ॥ घृतेन वटिकां कृत्वा खादेत्षोडशरक्तिकाम् । गहनानन्दनाथेन रसो यत्नेन निर्मितः ॥ ३३ ॥

साल, कोहकी छाल, लोध, कदम्बकी छाल, अगर, रक्तचन्दन, अरणी, हल्दी, दारुहल्दी, आमले, अनारके, छिल्के, गोखुरू, जामुनकी छाल और खसकी मूल ये प्रत्येक दो दो तोले एवं शुद्ध पारा, गन्धक, धनियाँ, नागरमोथा, इलायची, तेजपात, अभ्रक, लोहा, रसौंत, पाठ, वायविडङ्ग, सुहागा और जीरा ये प्रत्येक चार चार माशे और गूगल दो तोले लेवे। इन सबको एकत्र कूट पीसकर घृतमें खरल करके सोलह सोलह रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे। नित्यप्रति सुबहको एक एक गोली खाय । श्रीमान् गहनानन्दनाथने इस रसको विस्तृत किया है ॥ ३०–३३ ॥

सोमेश्वरो महातेजाः सोमरोगं निहन्त्यलम् । एकजं द्वन्द्वजंचोग्रं सन्निपातसमुद्भवम् ॥ ३४ ॥ उपद्रवसमायुक्तं चिरकालसमुद्भवम् । मूत्राघातं मूत्रकृच्छ्रं कामलां च हलीमकम् ॥ ३५ ॥ भगन्दरोपर्दंशौ च विविधान् पिडकान् व्रणान् । विस्फोटार्बुदकण्डूश्च सर्वमेहं विनाशयेत् ॥ ३६ ॥ यकृत्प्लीहोदरं गुल्मशूलार्शःकासविद्रधिम् । सोमरोगं निहन्त्याशु चिरकालानुबन्धनम् ॥ ३७ ॥ बलवर्णाग्निजननो ग्रहवैगुण्यनाशनः । छागीदुग्धानुपानेन नारिकेलोदकेन वा ॥ ३८ ॥ शीतेन पाकतैलेन यवयूषादियोगतः । युक्त्या प्रयोज्यो भिषजा रसो दोषविदाह्वयम् ॥ ३९ ॥