भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 957, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 957

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ९२५

प्लीहोदर, शोथ, मन्दाग्नि और सर्व प्रकारके ज्वर नाश होते हैं। इसका नाम लोकनाथ रस है ॥ ६१-६४ ॥

बृहल्लोकनाथरस । शुद्धसूतं द्विधा गन्धं खल्ले कुर्याच्च कज्जलम् । सूततुल्यं जारिताभ्रं मर्दयेत्कन्यकाम्बुना ॥ ६५ ॥ ततो द्विगुणितं दद्यात्ताम्रं लौहं प्रयत्नतः । सूतान्नवगुणं देयं वराटीसम्भवं रजः ॥ ६६ ॥ काकमाचीरसेनैव सर्वं तद्गोलकीकृतम् । ततो गजपुटे पाच्यं स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ॥ ६७ ॥ शुद्ध पारा १ तोला और शुद्ध गन्धक २ तोले दोनोंको एकत्रकर कज्जली बनावे । फिर उसमें अभ्रकभस्म १ तोला मिलाकर घीग्वारके रससे खरल करे । तदनन्तर ताँबे और लोहेकी भस्म दो दो तोले एवं कौडीकी भस्म ९ तोले मिलावे । सबोंको मकोयके रसमें उत्तम प्रकार खरल करके गोला बनालेवे । पुनः इस गोलेको गजपुटमें स्थापन कर पकावे । जब पककर स्वाङ्गशीतल होजावे तब निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे ॥ ६५-६७ ॥

शिवं सम्पूज्य यत्नेन द्विजातीन्परितोष्य च । भक्षयेदस्य चूर्णस्य द्विगुञ्जं मधुना सह ॥ ६८ ॥ प्लीहानमुग्रमामं च यकृतं सर्वरूपिणम् । जीर्णज्वरं तथा गुल्मं कामलां हन्ति दारुणाम् ॥ ६९ ॥ इसके उपरान्त प्रतिदिन प्रातःकाल शिवजी महाराजका पूजन कर और ब्राह्मणोंको दान मानादिसे प्रसन्नकर इस चूर्णको दो रत्तीप्रमाण शहदमें मिलाकर सेवन करे तो यह बृहल्लोकनाथरस प्लीहा, अत्युग्र आमवात, सर्वप्रकारके यकृद्रोग, जीर्णज्वर, गुल्म और दारुण कामलादि रोगोंको दूर करता है ॥ ६९ ॥

प्लीहारिरस । पारदं गन्धकं टङ्कं विषं व्योषं फलत्रयम् । तोलकस्य समोपेतं जैपालं च तदर्द्धकम् ॥ ७० ॥ किंशुकस्य रसेनैव माषमात्रं तु मर्दयेत् । गुञ्जामात्रां वटीं कृत्वा छायायां शोषयेत्ततः ॥ ७१ ॥