भक्तियोग (स्वामी विवेकानन्द - हिन्दी अनुवाद)
Bhakti Yoga - Swami Vivekananda (Hindi)
स्वामी विवेकानन्द / प्रा. डॉ. विद्याभास्कर शुक्ल द्वारा
पृष्ठ 38, कुल 140 में से
संदर्भ में पढ़ें२२
भक्तियोग
अतएव भक्ति केवल सगुण ब्रह्म के प्रति की जा सकती है। "देहाभिमानियों को अव्यक्त गति कठिनता से प्राप्त होती है।"१) हमारे स्वाभावरूपी स्रोत के साथ सामंजस्य रखते हुए भक्ति प्रवाहित होती है। यह सत्य है कि ब्रह्म के मानवी भाव के अतिरिक्त हम किसी दूसरे भाव की धारणा नहीं कर सकते। पर क्या यही बात हमारी ज्ञात प्रत्येक वस्तु के सम्बन्ध में भी नहीं घटती ? संसार के सर्वश्रेष्ठ मनोवैज्ञानिक भगवान कपिल ने सदियों पहले यह दर्शा दिया था कि हमारे समस्त बाह्य और आन्तरिक विषय-ज्ञानों और धारणाओं में मानवी ज्ञान एक उपादान है। अपने शरीर से लेकर ईश्वर तक यदि हम विचार करें, तो प्रतीत होगा कि हमारे अनुभव की प्रत्येक वस्तु दो बातों का मिश्रण है—एक है यह
किम् तावत् प्राप्तम् ? निरङ्कुशम् एव एषाम् ऐश्वर्यम् भवितुम् अर्हति,— "आप्नोति स्वाराज्यम्" "सर्वे अस्मै देवाः बलिम् आवहन्ति" "तेषाम् सर्वेषु लोकेषु कामचारः भवति" इत्यादि श्रुतिभ्यः। इति एवं प्राप्ते पठति—"जगद्व्यापारवर्जम्" इति। जगदुत्पत्त्यादिव्यापारम् वर्जयित्वा अन्यत् अणिमादि-आत्मकम् ऐश्वर्यं मुक्तानाम् भवितुम् अर्हति। जगद्-व्यापारः तु नित्य सिद्धस्य एव ईश्वरस्य। कुतः ? तस्य तत्र प्रकृतत्वात्, असंनिहितत्वात् च इतरेषाम्। परः एवं हि ईश्वरः जगद्व्यापारे अधिकृतः, तम् एव प्रकृत्य उत्पत्त्यादि-उपदेशात्, नित्यशब्दनिबन्धनत्वात् च। तदन्वेषण—विजिज्ञासनपूर्वकम् इतरेषाम् आदिमत् ऐश्वर्यम् श्रूयते। तेन असंनिहिताः ते जगद्व्यापारे। समनस्कत्वात् एव च एषाम् अनैकमत्ये कस्यचित् स्थिति-अभिप्रायः, कस्यचित् संहार-अभिप्रायः इति एवम् विरोधः अपि कस्यचित् स्यात्। अथ कस्यचित् संकल्पम् अनु अन्यस्य संकल्पः इति अविरोध समर्थ्येत। ततः परमेश्वराकूततन्त्रत्वम् एव इतरेषाम् इति व्यवतिष्ठते। —ब्रह्मसूत्र, शांकर भाष्य ४।४।१७
१. अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते । —भगवद्गीता, १२।५