भारतकोश
संग्रह पर लौटें

संक्षिप्त ब्रह्माण्ड पुराण (खण्ड १ व २)

Brahmanda Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished893 पृष्ठ

दिग्पालादि शिवलोकान्तर वर्णन ] [ ४८३

ककुभ—निषंग—स्तेनों के पति ओर निचेरु—छठवें आवरण के देवता हैं ॥१५॥ अद्य—परिवर—अरण्य—पति—सुकाविष—जिघांसंत—मुष्णतां पति—हे कुम्भसम्भव ! धन्वाविन्द्—आतन्वान—आतन्वान—असीमन्त—सुप्राज्ञनक्तंचर—प्रकृतियों के पति—उष्णीषी—गिरेश्चर—कुलंचों से पति—इषुमन्त—प्रतिपूर्वं दधानक—आयच्छत—ये षोडश सोलह आरों के निवासी हैं—विसृजन्त—आस्यन्त धावन्त—सभ्य—समाधिप—अश्व—अश्वपति—व्याधि—न्यस्त—विविध्यन्त—गणाध्यक्ष—बृहन्त और विंध्य-मर्दन हैं ॥१६-२१॥

गृत्संश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ । अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा ॥२२॥ गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरूपा विरूपकाः । महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे ॥२३॥ रथाश्च रथपत्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च । क्षत्तारः संग्रहीतारस्तक्षाणो रथकारकाः ॥२४॥ कुलालश्चेति रुद्रास्ते नवमावृत्तिदेवताः । कर्माराश्चैव पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः ॥२५॥ धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च । अश्वाश्चैवाश्वपतयो भवो रुद्रो घटोद्भव ॥२६॥ शर्वः पशुपतिर्नीलग्रीवश्च शितिकण्ठकः । कपर्दी व्युप्तकेशश्च सहस्राक्षस्तथापरः ॥२७॥ शतधन्वा च गिरिशः शिपिविष्टश्च कुम्भज । मीढुष्टम इति प्रोक्ता रुद्रादशमशालगा ॥२८॥

और गृत्स ये अष्टमावृत्ति में अष्टादश नामक देवता हैं । इसके अनन्तर गृत्साधिप तप—व्राता ता व्रातधिपा—गणा—गणपा विश्वरूपा विरुपका—महान्त—क्षुल्लका—रथित—आरथा—तथा—रथ पत्याख्या—सेना—सेनान्य—क्षत्तार—संग्रहीतार—तक्षाण---रथकारका—कुलाल—ये रुद्र नवमाकृति वे देवता है ।२२-२४। कुमार—पुंजिष्ठा—निषादा—इषुकृद्-गणा—धन्वकारा—मृगयव—श्वनय—श्वान—और अश्वा—अश्वय तप-हे

४८४ ] [ ब्रह्माण्ड पुराण

घटोद्भव ! भव और रुद्र-शर्व-पशुपति-बालग्रीव-शिति कण्ठक- कपर्दी-व्युप्तकेश-सहस्राक्ष-शतधन्वागिरिश-शिपिविष्ट-मीढुष्ठम ये इतने रुद्र दशम शाल में से स्थित हैं ।२५-२८।

अथैकादशचक्रस्था इषुमद्ध्रस्ववामनाः । बृहंश्च वर्षीयांश्चैव वृद्धः समृद्धिना सह ॥२६

अग्र्यः प्रथम आशुञ्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ । उर्म्याविस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च ॥३०

ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजो तथा । मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव ॥३१

चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः । अथ बुद्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ ॥३२

क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ । वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततोऽन्यस्तु प्रतिश्रवः ॥३३

आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे । अवभिदश्च वर्मी च वरूथी विल्मिना सह ॥३४

कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च ॥३५

उसके उपरान्त एकादशवें चक्र में स्थित रुद्रों के नाम हैं। इषुमद-ह्रस्ववामन-बृहन्-वर्षीयान्-वृद्ध-समृद्धि-अग्र्य-प्रथम-आशु-अजिरोन्य-शीघ्र-शिभ्यक-उर्म्याविसु-अन्य रुद्र-स्रोतस्य-दिव्य-ज्येष्ठ-कनिष्ठ-पूर्वक-अवरज-मध्यम-अवगम्य-जघन्य-ये चौबीस महाबल रुद्र आख्यात हैं । इसके उपरान्त बुद्न्य-सोम्य रुद्र-प्रतिसर्पक-याम्यक-क्षेम्य-वोचवखल्य-श्लोक्य-असान्यक-वन्य-कक्ष्य-श्रव-प्रतिश्रव-आशुषेण-आशुरथ-शूर-हे तपसांनिधे ! अवभिन्द-वर्मी-वरूथी-विल्मी-कवची-श्रुत-सेन-दुन्दुभी इत्यादि रुद्र हैं । २६-३५।

समाप्त