ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

60 MANUSCRIPTS OF THE BRAHMASPHUṬASIDDHĀNTA Sudhākara Dvivedī says that nowhere in the Brahma- Sphuṭasiddhānta, Madhyamādhikāra, is found the verse: Saṁsādhya spaṣṭataraṁ bījaṁ nalikādiyantreṇa. Tat-saṁsṛtagrahebhyaḥ kartavyau nirṇayādeśau. (This verse has been quoted by Dvivedī in the Gaṇaka- Taraṅgiṇī, page 19).¹ This verse has been quoted by Dvivedī from the Trans- lation of Grahālāghava by Mallāri. · Dvivedī further says that in the Manuscripts available, there is mentioned a Twenty-fifth Chapter under the title "Dhyā- nagrahopadeśādhyāya". Dvivedī thinks that this Chapter does not constitute the Brahmasphuṭasiddhānta proper, which ends in fact with twenty-four chapters.² In his commentary and Edition in the Paṇḍita, he has published it as a separate treatise of Brahma- gupta. Thus he has named his Edition as: अत्र मध्यमाधिकारे ३१ श्लोकपर्यन्तमेव भाष्यम् । अतः स्पष्टाधिकारस्य २६ श्लोकतष्टीकारब्धा ५० पत्रतोऽत्र प्राचीन संख्या पत्रोपरि १, तथा ११५ । अग्रे ऽच ६८ पत्रमसंगतम् , यत्र प्राचीन संख्या ६ । ततः ८७ पत्रपर्यन्त संलग्नग्रन्थस्त्रिप्रश्नाधिकारस्य ६ श्लोकपर्यन्तं टीका । अत्र प्राचीनपत्रसंख्या २८। ततस्त्रिप्रश्नाधिकारस्य २७ श्लोकतष्टीका, पत्रसंख्या प्राचीना १ तथा १५६, नवाना २१८ । अग्रे संलग्न ग्रंथस्य त्रिप्रश्नाधिकारस्य ३३ श्लोकपर्यन्तं टीकान्तिमपत्रप्राचीनसंख्या ५ तथा १६३, नवीना संख्या च २२२ । ततश्चन्द्रग्रहणाधिकारस्य ४ श्लोक टीकारब्धा प्राचीनपत्रसंख्या १ तथा २६७ । नवीना संख्या च २५७ । ततः सूर्यग्रहणास्य २३ श्लोकपर्यन्तं टीका । अन्तिम प्राचीन पत्र- संख्या ३६ तथा २३२, नवीना संख्या च २६२ । इण्डिया-आफिस पुस्तकपुटके चेयमन्तिमपत्रसंख्या । ततो ग्रहद्युत्यधिकारस्य ११ श्लोकतष्टीकारब्धा यत्र प्राचीनपत्रसंख्या १ तथा १६४, नवीना संख्या २२३ । ततो मध्यमगत्युत्तराध्यायस्य । ४० श्लोकपर्यन्तं संलग्नग्रन्थौ यत्रान्तिमप्राचीनपत्र संख्या ११६ नवीना संख्या च १७८ । ततो मध्यगत्युत्तराध्यायस्य ४५ श्लोकतष्टीकारब्धा । अत्र प्राचीनपत्रसंख्या १२० नवीनासंख्या च १७६ । ततस्त्रिप्रश्नोत्तराध्यायस्य ५६ श्लोकपर्यन्तं टीका । अत्रान्तिमप्राचीनपत्रसंख्या ४६ तथा १५८, नवीना संख्या च २१७ । खण्डितगोलाध्यायस्य । खण्डितमध्यमाधिकारस्य । खण्डितस्पष्टाधिकारस्य । खण्डित- त्रिप्रश्नाधिकारस्य । खण्डितचन्द्रग्रहणाधिकारस्य । खण्डितसूर्यग्रहणाधिकारस्य । खण्डितग्रहद्युत्यधि- कारस्य । भगृहद्युत्यधिकारस्य । तन्त्रपरीक्षाध्यायस्य (दूषणाधिकारस्य) । गणिताध्यायस्य पाटीग- णितस्य) । खण्डितमध्यगत्युत्तराध्यायस्य । स्फुटगत्युत्तराध्यायस्य । खण्डितत्रिप्रश्नोत्तराध्यायस्य च टीका वर्त्तते ।

1. सर्वेष्वपि पुस्तकेषु 'संसाध्य स्पष्टतरं बीजं नलिकादियंत्रेण' इत्यादिश्लोको मध्यमा- धिकारे नास्ति । मया गणकतरंगिण्यां मल्लारिकृतग्रहलाघवटीकातो व्यलेखि (द्रष्टव्या गणकतरंगिण्यो पृ० -१८।१९) ।