ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

BRAHMAGUPTA A GREAT CRITIC 327 Thus lambana is given by subtracting the Sun's lambana from Moon's lambana. This lambana is also expressed in the following way . Lambana [ {(dṛgjyā)²–(dṛkkṣepajyā)²}¹/² × 18 = [ ────────────────────────────────── — [ Moon's true distance {(dṛgjyā)²–(dṛkkṣepajyā)²}¹/² × 18 ] — ────────────────────────────────── ] Sun's true distance ] in minutes. 60 = ── × ( lambana calculated in minutes ) is the d lambana in ghaṭīs, where d denotes the difference between the daily motions of the Sun and the Moon. Āryabhaṭa I has given his description of the determination of lambana and avanati in the Golapāda 33, 34 of the Āryabhaṭīya¹, and Bhāskara has followed his rules in the Mahābhāskarīya². Brahmagupta criticises them in his Brāhma- sphuṭasiddhānta³. (vii) We shall now take up nati or avanati (both the terms mean the same). Nati is the difference of the parallaxes in latitude, of the Sun and the Moon and is given by : [ dṛkkṣepajyā × 18 dṛkkṣepajyā × 18 ] nati = [ ───────────────── — ───────────────── ] [ Moon's true dist. Sun's true dist. ] minutes. ───────────────────────────────────────────────────────────────── (Cont. from Page 324) तद्विशेषो हतः षष्ट्या स्फुटभुक्त्यन्तरोद्धृतः । घटिकादिस्तिथेः प्राह्णे शुद्धिः छेदोऽपरे मतः ॥ दिनार्धकालनिष्पन्नं लम्बनं शोध्यते तिथेः । उदगिन्दूदयज्यायां दीयते तत्र दक्षिणे ॥ एवं पुनः पुनः कर्म यावत्तदविशिष्यते । तिथिवच्चन्द्रतीक्ष्णांशू सञ्चार्यावेव पण्डितैः ॥ — MBh. V. 24-27

1. मध्यज्योदयजीवासंवर्गे व्यासदलहृते यत् स्यात् । तन्मध्यज्याकृत्योर्विशेषमूलं स्वदृक् चे पः ॥ दृग्दृक्क्षेप कृति विशेषितस्यमूलं स्वदृग्गतिः कुवशभून् । क्षितिजे स्व दृक् छाया भूव्यासार्धं नभोमध्यात् ॥ —Arya. IV. 33-34
2. loc. cit. MBh. V. 24-27
3. loc. cit. BrSpSi. XI. 23-25