भारतकोश
संग्रह पर लौटें

ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

Brahmasphuta Siddhanta of Brahmagupta with Commentary

आचार्य ब्रह्मगुप्त द्वारा

DevanagariHindipublished737 पृष्ठ

( ११ ) भगणस्याधः शनि २८० भुव्यासस्य ज्ञानाध्व्यर्थं १४१ भगणादिकल्पवर्षैर्लब्धं २० भूछाया तमसींदो २६० भगणादिशेषमग्रम् २३५ भूदिनगता द्वमवधः १७४ भगणादिकेशवर्गम् २५७ भूपरिधिः खखशररेखा १२ भगणादिशेषवर्गम् २५८ भूपरिधितूर्यभागै २७६ भगणाद्यमिष्टशेषम् २४० भूपरिधिसमानषष्ट्या २८० भग्रहयुतिवतशंकु ३२१ भूव्यासगुणोभक्तः ३१७ भटब्रह्माचार्येण ३२१ भूव्यासेन्दुगतिवधात् ३१८ भदिनानि ग्रहभगणैः १७८ भेदाच्चतुर्दश तयोः ७२ भफलं प्रोक्तमभिजितो १६७ मकरेष्टनखैः कुम्भे १११ भमुनिमृगव्याधानां ११५ मंडलराश्यंशकला २३५ भमुनीध्रुवविक्षेप १३५ मंडललिप्ताः शेषो १९७

( १२ ) मंदफलस्फुट शशिनो १०४ यष्टिव्यासार्द्धे प्राप्राच्यपरा २११ मंदांशो नगरवयो ३२६ यष्टिव्यासार्द्धं वा घटिका ३०३ मंदोच्चनीचवृत्तस्य ३४ यष्टि स्वाहोरात्रार्द्धं ३०३ मंदोच्याना सप्तोञ्च २६६ यष्टिस्तिर्यक् धार्या ३०२ माध्येः कृतैश्च दलितैः २७४ यः सममंडलशंकु कर्णा २०२ मानविमर्दस्थितिदल ७७ यमस्य वनप्रमाणा ३१६ मानाति सौरचन्द्रार्क्ष ३१६ यस्मात्संप्रनिपतिः ३१६ मानाद्धं गुणव्यासार्द्धं २२२ यस्मान्न मध्यतुल्यः २३ मानाद्धात् षष्टिगुणाद् १६० यात्युदयं मेषाद्या २९५ मानाल्पत्वात् पश्चादुदयोस्त ८८ याम्यां कृतिरविकोणः २६१ मानुष्यपित्रदेवब्राह्मय ३१७ याम्येनोत्तरतोधः क्षितिजे २९२ मासगुणो यमगुणितः ३२४ यावत्पादाव्येकागच्छद् २७३ मासा द्वादशवर्षं २ युक्त्यार्यभटोक्तानि प्रत्येकं १४९ मित्वा ग्रहैकदेशे ३०८ युगतगराशिमासवधाद् १७४ मिथुनाहोरात्रार्द्ध क्रिया ५४ युगदशभागो गुणितः कृतम् २ मुखतुल्युतिः दलगुणितं १६४ युगपद्युगारुदया ३१९ मुनयोष्टयमास्त्रिरसा २५ युगपादानार्यभटश्चत्वारि २ मूलद्विष्टेष्टवर्गगुण २४४ युगभगणमानयाताहर्गण २२ मूलेद्वंगुलविपुलः ३०८ युगमन्वन्तरकल्पाः ४ मृगकर्काद्यादूनाधिका ३८ युगमाहुः पञ्चाब्दं १३७ मेषतुलादाविन्दोः १९३ युगयातवर्षभगणान् १४९ मेषवृषमिथुनजा ५४ युगरविदिवसैर्गुणिता १७३ मेषादितः प्रवृत्तानार्यभटस्य ३६ युगव र्षविषुवदयन ३१६ मेषादिषु कर्कादिषु २०७ युगवर्षादिनवदच्चैत्र १३९ यश्चरखंडकलंकोदयात् २०० युग्मतिटशरयमाः ३४ यः छायाग्रं दृष्ट्वा क्रांत्यक्षज्ञो १६६ युतान्येष्टघटिका १०८ यत्स्पष्टीकरणाद्यं २१७ ये ज्ञानपटलरुद्ध १३७ यदि भिन्नाः सिद्धान्त ३१६ येन गुरो शेषयुते २४२ यद्यधिकं स्थित्यर्द्धं ८१ यैरूनो यैश्च युतो २६० यद्यधिकमुदयलग्नादूनं १६ योगोन्तरयुतहीनो २४५ यद्यधिकमूनमेवं स्वास्त १०६ यो जानाति युगगतं २३६ यन्मूलं तधवासो मंडल २८१ यो जानाति युगादिम् २३४ यंत्राणि मानसञ्ज्ञाः ३२० योधिक्मासावमरात्र ३१८ यष्टि व्यासार्द्धं तु ३०४ योनचेत्या द्वितया २१६ यष्टि व्यासार्द्धाग्रा ३०३ यो यज्जनात्तेषां स वे त्ति १५१

( १३ ) यो राश्यादीन् दृष्ट्वा २४१ लग्नकालायचूना २०७ यो वेत्ति राहुमार्गं २१८ लग्नं तदा शशांको दृश्यः ६६ योन्हपूर्वापरयोस्तुल्य १६६ लग्नसममुदयलग्नं ६६ रदगुणिता सप्तकृता ३२६ लग्नात्त्रिराशिहीना ८२ रदरसयमला गुणवेद २६ लघ्वोल्पो राश्यंशः २८१ रविकर्णाद्धृतास्त्रिज्या ३१८ लघुदारुमयं चक्रं ३१३ रविचन्द्रपातलग्ने ६२ लघुसंख्यादौ परतो २७६ रविचन्द्रयोगलिप्ताः ४६ लंकासमपश्चिमगं २६४ रविचन्द्रयोगलिप्ताः ३२७ लङ्कासमयाम्योत्तररेखायां १२ रविणा भुक्तचाराशेः ५५ लङ्कोदयचरदलवत् २०६ रविद्रष्टं सितमद्धं ६१ लब्धधनुरविराजाक्ष २०५ रविबिम्बमेकमगच्छिश १६५ लब्धमध्येधः स्थाप्यम् २३६ रविभगणाप्तं दिसविकलम् १७८ लब्धोनाद्रक्कूलम्बो ३०७ रविभगणा रव्यदा ८ लब्धोनाशीघ्रगतिस्फुट ३६ रवियुगभगणां रव्युवृति १३८ लम्बनघटिका लग्नात् ७६ रविराशयभुक्तलिप्ताः ५७ लंबनघटिका लिप्ता १४४ रविशशितमस्त्रिवरितं १३४ लम्बनमर्कग्रहणवदसकृत् १६७ रविशशिपातगतिकला ७९ लंबनमृणाधनमुक्तं १४४ रविशशिभुक्ती भवदशगुणो ७३ लंबनिपातांतरकं ३०७ रविलग्नांतरघटिका २०२ लम्बाक्षज्यावर्गं प्रोह्य ५३ राशिषु चतुर्षु वक्रं ४१ लातात्सूर्यशशांकौ १४६ राशेखनं द्विगुणं १६६ लिप्तास्तास्त्वयमहृता २७ राश्यंशकल। विकलाः ४६ लोकविरुद्धमभिहितम् २८८ राश्यंशकला विकला २४२ वक्रांशकैस्तदूनैरनुवक्रं ४० राश्यष्टांशेष्टांकांत्यद २८१ वर्गगुणकः क्षेपः २५६ राहुग्रस्ते सूर्ये सर्वं २८६ वज्ञावाधेक्व प्रथमं २५५ राहु छादयतोंदु २६१ वर्गं चतुर्गुणितानाम् २४८ [

( १४ ) विकलासंयुक्तनव ३२५ विस्तारार्यामांगुजघातः १६५ विक्षेपगुणात्रिज्या २२१ विक्षग्रहाग्रं सलिले २६८ विक्षेपगुणाक्षज्या लंबक १७६ वृत्ते शरेणगुणितात् १६३ विक्षेपमानसकल १०६ वेदनखा जलधिगजा ३३२ विक्षेपसत्रिराशिकान्नवभो ८५ वेदमृगैगोऽश्रगुणा ३३२ विक्षेपाग्रात् ग्राह्यम् २२० वेदहतो नवभक्तो ३२५ विक्षेपाग्रेषु त्रीन्बिन्दून् २२६ व्यकेंदुकलाः भक्ताः ७७ विक्षेपंत्ये सौम्ये तृतीय ११८ व्यर्केन्दूदलभुजाशाः ६५ विक्षेपांश द्वितीयादधिको ११३ व्यतिपातयोगक्रमयोः १६३ विक्षेपो दक्षिरातः १२३ व्यतिपातवैधृतवृहरहनि १७३ विक्षेपो मध्यान्तरमुर्ध्व १०३ व्यतिपातवैधृत्यान्यर्कं १७६ विक्षेपो यद्यूनः २८७ व्यर्केन्दुफलाक्ताः ३२७ वित्रीभलग्नसमेऽर्केने ७८ व्यस्तत्रैराशिकफला १५५ वित्रीभलग्नादुत्तरदक्षिण ८० व्यस्ता वा जादीनाम् २०८ वित्रीभलग्नाक्रांतिरजीवा ८३ व्यासगुणं दीर्घत्वह्रतं ३१८ वित्रीभलग्ने क्षेप १४४ व्यासद्नमिनग्जीवा १८३ विदिशोः सौम्येतरयोः ६८ व्यासप्रमाणयोग २१८ विपरीतधनमृणं सौम्य १२३ व्यासवलनापर्वन २१६ विपरीतच्छेदगुणाः १५३ व्यासव्यासाद्धं कृति १६२ विपरीतमर्धरात्राच्चन्द्र ३२ व्यासाद्धं कृतिगुणिना ६० वियुतसहिते रविन्द्वोः ६४ व्यासाद्धं कृते मूलम् २०६ विषमचतुरस्त्रमध्ये १६० व्यासाद्धं वर्गभक्तौलब्धं २०५ विषमभुजांतस्त्रिभुजे १६० व्यासाद्धं संयुक्तं त्रिगुगान्त्य १०२ विषमसद्योर्थदि १४३ ब्यासार्धहतो बाहुः १४२ विषमोन्यान्येयुग्मे १७२ व्यासाद्धेनविभक्ता १४३ विषुवच्छाया कृत्याद्वा ६८ व्येक्रममासशेषम् २४६ विषुवच्छाया गुणिताद्विक्षेपा ८६ शंकुछाया कृत्योस्त्रिज्या ५२ विषुवच्छाया गुणिता २०४ शंकुतल प्राच्यपरांन्तरं १२६ विषुवच्छाया भक्ता २०६ शंकुतलप्राच्यपरांतर २०१ विषुवत्कर्णविभक्तः ५६ शंकुतलशंकुगणिते २१२ विषुवत्कर्णहृते वा ५२ शंकुतलानांतरयुति ३०५ विषुवत्कर्णेन गुणा ६६ शंकुधनुषोधिकस्य १०० विषुदपमंडलदिशो २१७ शंकुप्राच्यपरा या छाया ५० विषुबदुदग्बध्नीयात् २१४ शंकुप्राच्यपरांतर ६६ विषुवह्रक्षिणतो २४४ शंकुप्राच्यपरांन्तरं १२७

( १५ ) शंकुप्राच्यपरांतर ३०६ षड्‌विंशोमिथुनांशोः १२५ शंकुलंबछायाक्षज्या ५१ षष्टिशतत्रयभक्तात् १८० शंकुवन्तरेण गुणिता २७० षष्टचाविभजेत् लब्धम् १२० शशिदिनगुणं सविकलं १७७ षष्टचा विभाजिता स्थिति ७४ शशिनोक्षितैः शराविंरकेः ३२७ षष्टचाहृता शलाका ३०८ शशिबुधसितार्क २७८ षोडशगियिवि योजन १४१ शशिमानपादवर्गो ९६ संयोगान्तरमवनतिश्शांक ८० शशिमृगोन्यत्यर्धरात्रेः ७१ संक्रांतिपुण्यकालो १९० शशियमशरा गुणरसाः ७ संक्रांतिस्थो यावत्करोति १९१ शशिलिप्ताशेषकृति २५७ संक्रान्तेराद्यंतौ ग्रहस्य १८३ शशिवद्वाहुः स्फुटविक्षेप ८१ सत्रिग्रह क्रांतिरुद्ग् २९६ शशिवसुतिथिभिः २८६ सहशछेदांशयुति १५५ शशिविक्षेपाक्रमधनुषो ६३ सहशद्विवधो वर्ग २४७ शशिवेदामन्दानामार्का ६ सप्तदशकालयंत्राण्यतो २६८ शशिशंकोः शच्यपरा ५४६ सप्तभिरंशैर्गुणिता ३६ शाकादिषु शाल्मल्यां १६६ सप्तहतस्त्रिवसुहृतो गुरोः ३२९ शीघ्रफलं भोग्यजीवा ३८ समदलसमविषमाणां २७४ शीघ्रस्फुटाग्रहोनांछेषे ४० सममंडलगः प्राणैः २०२ शुद्धीशबधे शुद्धेऽवमशेषात् २० सममंडलविषुवतो ग्राह्या ७६ शून्यच्चतुष्टय पक्षेंदुं १९ सममंडलशंकुगुणा २०६ शून्यविहीनमृणमृणम् २४४ समलिप्ता स्फुटमध्यात् १०४ शून्येना द्वादशभिः ददिशिभिः ३२८ समलिप्तिकाकार्त् कृत्वा १२८ 'शून्ये शा यमतिययः षडगाः १०२ समसंख्यायां सोपात् २७४ शेषं तथेष्टगुणितम् २३३ समायक संयुक्तः ३२३ शेषपदगुणाभुक्तिर्भू परिधि १२ संपर्कमण्डले यः २१७ शेषवधाद्रि ऋति २६५ सर्वपादानामंतो २२५ शेषांत्रिशत् गुणितानस्तन ५६ सर्वाणि स्थानानि ३२८ शैलैस्तथिभी रुद्रैर्यम ३२८ सलिलभ्रमोवलंबः २९८ श्रीचापवंशतिलके ३२० सलिले न समं साध्यम् २९१ श्रीशेण ग्रहित्वाचन्द्र १४६ सर्वणितांशवर्गच्छेदकृति १५४ श्रीशेणविष्णुचन्द्रप्रद्युम्न १४८ सहिता विक्षेपांशः १२८ श्रुतिसंहितास्मृतीनाम् २९० सावनमासाब्दाधिप १७३ षट्दधिमनवो भूवाग्नि २३ सावनमुदयादुद्यो भानां ८ षड्गुणितागतशेषा ३३५ सितवृद्धि हानिवर्यादि ६१ षड्भयुतमूनमुदयैः १२४ सितशीघ्रस्य यमलंग्रो ५

( १६ ) सिद्धांतपि स ब्राह्माद्यं ३२२ स्वकलाकर्णेन गुणः २८५ सिममुणणतं यतोऽर्कं ६२ स्वक्रान्तिज्ये त्रिज्यागुणे ९३ सूक्ष्ममात्रममी प्रश्ना २६१ स्वचतुष्टयरदवेदा रवि २ सूत्राद्धं गुणा त्रिज्या ३०४ स्वचरप्रागौदिनगतशेषैः २०४ सूर्यज्या जिनभागज्यया ६७ स्वचराद्धर्ज्या भक्ता २०६ सूर्यरथ मनुद्वितयंत्रिशोनं ३० स्वचरामुभिरूनयुता ५५ सूर्यास्तमयादिष्टान्नाति १३५ स्वच्छायागुणिते वा मध्यगनि ८० सूर्योदयाच्चतुर्थात्दिनपात् १४० स्वछेनफलयुता हृता १४ स्पृष्टाद्युराभिदल्यो ४२ स्वदिनघटिका विभक्त १०८ सेष्टणां छेदगुणो २४६ स्वदिनाद्धं परिधिभुज ३४ सैकादंशकशेषा २४९ स्वफलमृणं प्राक् पश्चाद्द्युनौ १०३ सैकक्रमतुलाद्यैः २७४ स्वमृणं क्रमोत्क्रमविधौ ३३४ सौम्यमपमण्डलाद्धंम् २७६ स्वयमेव नामय १४८ सौम्यादधिका यष्टि ११२ स्वविकल्पष्टघ शगुणं १६६ सौम्यादशार्कविषया १११ स्वाक्षांशैरून्मण्डलमहः २६२ सौरेणाब्द मासतियय ३१६ स्वाहोरात्राद्धं मुदकदक्षिणयोः ६१ स्तोद्धौत्यतोग्रातो २३४ स्वाहोराद्धं सम २१४ स्थानांतरेषु लब्धं येन १७० स्वाहोरात्राद्धेन क्षय ४४ स्थित्यद्धं महदिन्दो २८८ स्वाहोरात्राद्धेन छाया ६३ स्थित्यर्द्धाद्विपरीतं तमः २६६ स्वाहोरात्रे क्षितिजाद् २६५ स्थूलफलं त्रिचतुर्भुज १५८ स्वाहोरात्र्यद्धं गुणा व्यासाद्धं ६० स्पर्शान्निमीलनं स्थितिदले ७४ स्वोच्चं विशोध्य कृत्वा १९० स्पष्टं तन्मध्यांतरमृणम् २८४ स्वोच्चग्रहयुगभगणाः १७६ स्पष्टं पश्यति यस्मात् १८४ स्वोच्चोनकेन्द्रमिनो ३२५ स्पाप्तांशोना सवितु ३२६ हक्षेपं मण्डलम् २४४ स्फुटतिथ्यंतज्ञानं २२६ हग्रहतालांतरजले २६८ स्फुटतिथ्यंताल्लम्बन ८१ हतयोपरस्परं यच्छेषम् २३६ स्फुटतिथ्यंते मध्यं प्रग्रहणं ७५ हृतया ब्यासाद्धेनार्क २२१ स्फुटमानकलाभूमिज १०२ हृतमिदुदिनैर्लब्ध १७३

The provided image is completely blank and contains no text, diagrams, or content to transcribe.

The provided image appears to be completely blank (white) with no visible text, diagrams, or content to transcribe.

Please provide a clear image containing the text you would like transcribed.

प्रस्तुत पृष्ठ पूरी तरह से रिक्त (blank/white) है, इसमें कोई भी पाठ (text), श्लोक या अंक उपलब्ध नहीं हैं।