भारतकोश
बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ

पृष्ठ 199, कुल 1402 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 199

ब्राह्मण ४] शाङ्करभाष्यार्थ १९३


शाङ्करभाष्यम्भाष्यार्थ
वस्थां प्रतिपद्यते, युधिष्ठिरो ह किल राजासीदित्युकते यद्वत् । इदमिति व्याकृतनामरूपात्मकं साध्यसाधनलक्षणं यथावर्णितमभिधीयते । तदिदंशब्दयोः परोक्षाप्रत्यक्षावस्थजगद्वाचकयोः सामानाधिकरण्यादेकत्वमेव परोक्षाप्रत्यक्षावस्थस्य जगतोऽवगम्यते । तदेवेदमिदमेव च तद्व्याकृतमासीदिति । अथैवं सति नासत उत्पत्तिर्न सतो विनाशः कार्यस्येत्यवधृतं भवति ।ग्रहण कर लेता है, जैसे 'यु^१धिष्ठिरो ह किल राजासीद्' ऐसा कहनेपर [युधिष्ठिरको] । 'इदम्' इस शब्दसे जिसके नाम और रूप अभिव्यक्त हो गये हैं वह साध्यसाधनरूप पूर्वोक्त जगत् ही कहा जाता है । [ इस प्रकार ] परोक्ष और प्रत्यक्षरूपसे स्थित जगत्‌के वाचक 'तत् और 'इदम्' शब्दोंका सामानाधिकरण्य होनेसे प्रत्यक्ष और परोक्षावस्थ जगत्की एकता ज्ञात होती है । वह ( अव्याकृत ) ही यह जगत् है और यही वह अव्याकृत था । ऐसा होनेसे यह निश्चय होता है कि असत्‌की उत्पत्ति नहीं हो सकती और सत्कार्यका नाश नहीं हो सकता ।
तदेवम्भूतं जगदव्याकृतं सन्नामरूपाभ्यामेव नाम्ना रूपेणैव च व्याक्रियत । व्याक्रियेतेति कर्मकर्तृप्रयोगात्तत्स्वयमेवात्मैव व्याक्रियत, वि आ अक्रियत, विस्पष्टं नामरूपविशेषावधारणमर्यादं व्यक्तीभावमापद्यत सामर्थ्या-वह इस प्रकारका जगत् अव्याकृत रहकर 'नामरूपाभ्याम्—नाम और रूपके द्वारा ही व्याकृत हुआ । 'व्याक्रियत' ऐसा ^२कर्मकर्तृ प्रयोग होनेके कारण [ यह निश्चय होता है कि ] वह आत्मा ^३सामर्थ्यसे आक्षिप्त हुए नियन्ता, कर्ता और साधनरूप क्रियाके निमित्तोंवाले जगत्‌के रूपमें स्वयं ही 'व्याक्रियत'--

१. प्रसिद्ध है कि युधिष्ठिरनामक एक राजा हुआ था ।
२. जहाँ कर्म ही कर्ताके रूपमें विवक्षित हो वह कर्मकर्ता कहलाता है ।
३. कारणके बिना कार्यकी उत्पत्ति होनी असम्भव है—इस सामर्थ्यसे

बृ० उ० १३—

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित) · पृष्ठ 199, कुल 1402 में से · BharatKosha